Η ανθρωπιστική λειτουργία ενός πληρώματος ασθενοφόρου περιλαμβάνει τον τρόπο με τον οποίο το πλήρωμα προσεγγίζει τον άνθρωπο, επικοινωνεί μαζί του, αντιλαμβάνεται τις ανάγκες του, συνεργάζεται με τους υπόλοιπους επαγγελματίες και αξιολογεί τη δική του συμπεριφορά μετά το τέλος του περιστατικού.
Η τεχνική επάρκεια είναι απαραίτητη, αλλά από μόνη της δεν αρκεί. Ένα πλήρωμα μπορεί να εκτελέσει άψογα όλες τις πράξεις και παρ’ όλα αυτά να αποτύχει στην ουσία της φροντίδας, εάν αντιμετωπίσει τον ασθενή ως «περιστατικό» και όχι ως άνθρωπο.
Βασικό χαρακτηριστικό είναι η ταπεινότητα. Το πλήρωμα αναγνωρίζει το ιδιαίτερο προνόμιο και ταυτόχρονα τη μεγάλη ευθύνη που έχει όταν εισέρχεται στη ζωή ενός ανθρώπου σε μία από τις πιο δύσκολες, επώδυνες ή ευάλωτες στιγμές του. Αποδέχεται ότι δεν γνωρίζει τα πάντα, αναγνωρίζει τα προσωπικά και επαγγελματικά του όρια και παραμένει δεκτικό στη συμβολή του συναδέλφου, του ασθενούς, της οικογένειας και των άλλων επαγγελματιών υγείας. Η ταπεινότητα δεν είναι αδυναμία ούτε έλλειψη αυτοπεποίθησης. Είναι η ικανότητα να ενεργεί κάποιος με αποφασιστικότητα χωρίς να θεωρεί τον εαυτό του αλάνθαστο.
Εξίσου σημαντικός είναι ο επαγγελματισμός, δηλαδή η σταθερή προσήλωση σε υψηλά πρότυπα συμπεριφοράς, δεοντολογίας, ασφάλειας και ποιότητας φροντίδας. Οι αποφάσεις και οι ενέργειες του πληρώματος πρέπει να υπηρετούν πρωτίστως το συμφέρον του ασθενούς, χωρίς διακρίσεις, προκαταλήψεις, προσωπικές συμπάθειες ή σκοπιμότητες. Ο επαγγελματισμός δεν φαίνεται μόνο στις δύσκολες κλινικές πράξεις. Φαίνεται στον τόνο της φωνής, στον τρόπο λήψης του ιστορικού, στην προστασία της ιδιωτικότητας, στη φροντίδα κατά τη μετακίνηση, στη σωστή παράδοση του ασθενούς και στη συνεργασία με όσους συμμετέχουν στην αντιμετώπιση.
Η περιέργεια αποτελεί επίσης ουσιαστικό χαρακτηριστικό. Πρόκειται για τη γνήσια επιθυμία να κατανοηθεί όχι μόνο το ιατρικό πρόβλημα, αλλά και το πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτό εμφανίστηκε. Το πλήρωμα αναζητά τις ανάγκες, τους φόβους, τις προσδοκίες και τις επιθυμίες του ασθενούς, ακούγοντας προσεκτικά και αποφεύγοντας τα βιαστικά συμπεράσματα. Πίσω από μια άρνηση μεταφοράς, μια επιθετική συμπεριφορά ή μια φαινομενικά υπερβολική αντίδραση μπορεί να υπάρχει φόβος, προηγούμενη τραυματική εμπειρία, οικονομική δυσκολία, γλωσσικό εμπόδιο ή αίσθημα ανασφάλειας. Το πλήρωμα που δεν ρωτά και απλώς υποθέτει, κινδυνεύει να κάνει λάθος πριν ακόμη ξεκινήσει την εκτίμηση.
Η αυτοκριτική είναι η ικανότητα του πληρώματος να αξιολογεί με ειλικρίνεια τις αποφάσεις, τις ενέργειες, τις πεποιθήσεις και τις αλληλεπιδράσεις του. Η ανασκόπηση των δύσκολων περιστατικών, ιδιαίτερα εκείνων στα οποία υπήρξαν λάθη, καθυστερήσεις, ένταση ή ανεπιθύμητο αποτέλεσμα, βοηθά στον εντοπισμό αδυναμιών και στη βελτίωση της προνοσοκομειακής φροντίδας. Αυτοκριτική δεν σημαίνει αυτοτιμωρία ούτε ατελείωτη ενοχή. Σημαίνει να έχει κάποιος το θάρρος να αναγνωρίσει τι δεν πήγε καλά, ποιο μέρος της ευθύνης του αναλογεί και τι πρέπει να αλλάξει. Το πλήρωμα που δικαιολογεί τα πάντα δεν εξελίσσεται. Απλώς επαναλαμβάνει τα ίδια λάθη με περισσότερη αυτοπεποίθηση.
Η αναζήτηση ανθρώπινης σύνδεσης αφορά τη δημιουργία μιας σχέσης εμπιστοσύνης με τον ασθενή, η οποία υπερβαίνει την απλή εκτέλεση τεχνικών πράξεων και τη μεταφορά στο νοσοκομείο. Η παρουσία, η ειλικρινής επικοινωνία, η ενσυναίσθηση και ο σεβασμός στην αξιοπρέπεια του ανθρώπου αποτελούν μέρος της φροντίδας και όχι περιττή πολυτέλεια. Μερικές φορές μια καθαρή εξήγηση, μια ήρεμη φράση ή η αίσθηση ότι κάποιος πραγματικά ακούει τον ασθενή μπορούν να μειώσουν τον φόβο, να βελτιώσουν τη συνεργασία και να διευκολύνουν ακόμη και την κλινική αντιμετώπιση.
Η σκοπιμότητα και οι συνειδητές επαγγελματικές επιλογές ολοκληρώνουν αυτό το πλαίσιο. Το πλήρωμα χρειάζεται να επιδιώκει εμπειρίες που ενισχύουν τόσο την κλινική του επάρκεια όσο και την ανθρωπιστική του στάση. Η συνεχιζόμενη εκπαίδευση, η συμμετοχή σε ασκήσεις, η καθοδήγηση νεότερων συναδέλφων, η αναζήτηση ανατροφοδότησης και η ισορροπία ανάμεσα στην επαγγελματική και την προσωπική ζωή συμβάλλουν στη διατήρηση της ποιότητας της φροντίδας. Η επαγγελματική εξουθένωση δεν εμφανίζεται ξαφνικά. Συνήθως χτίζεται αργά, όταν η κόπωση, η απογοήτευση και η συναισθηματική αποστασιοποίηση βαφτίζονται «σκληραγωγία».
Για να μη μένουν τα παραπάνω χαρακτηριστικά σε επίπεδο θεωρίας ή καλών προθέσεων, το πλήρωμα μπορεί μετά από ένα δύσκολο ή ιδιαίτερα απαιτητικό περιστατικό να χρησιμοποιεί ένα σύντομο πλαίσιο αυτοαξιολόγησης βασισμένο στις πέντε αρχές των «5 Rs»: Αναστοχασμός, Σεβασμός, Εκτίμηση, Συνάφεια και Ανθεκτικότητα. Το πλαίσιο αυτό μετατρέπει τις γενικές επαγγελματικές αξίες σε συγκεκριμένα ερωτήματα που βοηθούν το πλήρωμα να κατανοήσει καλύτερα τόσο τον ασθενή όσο και τον ίδιο του τον εαυτό.
Ο Αναστοχασμός – Reflection ξεκινά με το ερώτημα: «Τι έμαθα από τη συνάντησή μου με αυτόν τον ασθενή και το περιβάλλον του;». Το πλήρωμα εξετάζει αν υπήρχε κάποια πληροφορία, ανάγκη ή ανθρώπινη διάσταση που αρχικά δεν είχε αντιληφθεί. Αναρωτιέται αν η πρώτη του εκτίμηση ήταν σωστή, αν άκουσε πραγματικά τον ασθενή και αν κάποια νέα πληροφορία άλλαξε την κατανόηση του περιστατικού. Με αυτόν τον τρόπο, κάθε συμβάν παύει να είναι απλώς μία ακόμη διακομιδή και μετατρέπεται σε ευκαιρία μάθησης.
Ο Σεβασμός – Respect εξετάζεται μέσα από το ερώτημα: «Αντιμετώπισα με σεβασμό όλους όσοι συμμετείχαν στη συνάντηση;». Το πλήρωμα αξιολογεί αν διατήρησε την αξιοπρέπεια του ασθενούς, αν μίλησε κατάλληλα στους συγγενείς, αν συνεργάστηκε επαγγελματικά με τον συνάδελφο και τους άλλους επαγγελματίες και αν κατάφερε να παραμείνει ψύχραιμο σε συνθήκες έντασης, σύγχυσης ή επιθετικότητας. Ο σεβασμός δεν σημαίνει ανοχή σε προσβλητική ή επικίνδυνη συμπεριφορά. Σημαίνει ότι ακόμη και όταν απαιτείται να τεθούν σαφή όρια, αυτά τίθενται χωρίς ταπείνωση, εκδίκηση ή κατάχρηση εξουσίας.
Η Εκτίμηση – Regard συνδέεται με την αναγνώριση των προκαταλήψεων. Το πλήρωμα χρειάζεται να αναρωτηθεί: «Μήπως κάποια σιωπηρή ή ασυνείδητη προκατάληψη επηρέασε την εκτίμηση ή τη συμπεριφορά μου;». Μπορεί να έγιναν υποθέσεις με βάση την ηλικία, την εμφάνιση, την καταγωγή, την κοινωνική κατάσταση, το φύλο, τη χρήση ουσιών, την ψυχική υγεία ή τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρθηκε ο ασθενής. Κανείς δεν είναι απολύτως απαλλαγμένος από προκαταλήψεις. Επαγγελματίας δεν είναι εκείνος που δηλώνει ότι δεν έχει καμία, αλλά εκείνος που τις εντοπίζει και δεν τις αφήνει να καθορίσουν την ποιότητα της φροντίδας.
Η Συνάφεια – Relevance αφορά το πόσο σημαντική ήταν η κατανόηση του κοινωνικού, πολιτισμικού, οικογενειακού και προσωπικού πλαισίου του ασθενούς. Το πλήρωμα αναρωτιέται αν η γλώσσα, οι πεποιθήσεις, οι φόβοι, οι προηγούμενες εμπειρίες ή οι οικογενειακές σχέσεις επηρέασαν τη συνεργασία, τη λήψη ιστορικού, τη συγκατάθεση ή την αποδοχή της μεταφοράς. Η πολιτισμική κατανόηση δεν σημαίνει εγκατάλειψη των επιστημονικών ή επιχειρησιακών προτύπων. Σημαίνει προσαρμογή της επικοινωνίας, ώστε η σωστή φροντίδα να γίνει κατανοητή, αποδεκτή και ουσιαστικά αποτελεσματική.
Η Ανθεκτικότητα – Resiliency εστιάζει στην επίδραση που είχε το περιστατικό στο ίδιο το πλήρωμα. Το βασικό ερώτημα είναι: «Πώς επηρεάστηκε η προσωπική και επαγγελματική μου ανθεκτικότητα από αυτή την αλληλεπίδραση;». Το πλήρωμα εξετάζει αν ένιωσε θυμό, ενοχή, φόβο, απογοήτευση, αδυναμία ή υπερβολική συναισθηματική αποστασιοποίηση. Αναρωτιέται αν το περιστατικό το ακολούθησε μετά το τέλος της βάρδιας και αν χρειάζεται συζήτηση, αποφόρτιση ή υποστήριξη. Η ανθεκτικότητα δεν σημαίνει ότι τίποτα δεν μας αγγίζει. Αυτό συχνά δεν είναι δύναμη, αλλά μούδιασμα. Ανθεκτικότητα σημαίνει να αναγνωρίζουμε την επίδραση ενός περιστατικού, να τη διαχειριζόμαστε με υγιή τρόπο και να επιστρέφουμε στην εργασία χωρίς να χάνουμε ούτε την κρίση ούτε την ανθρωπιά μας.
Με αυτόν τον τρόπο, η ταπεινότητα, ο επαγγελματισμός, η περιέργεια, η αυτοκριτική, η ανθρώπινη σύνδεση και οι συνειδητές επαγγελματικές επιλογές παύουν να αποτελούν έναν θεωρητικό κατάλογο αρετών. Συνδέονται με έναν πρακτικό κύκλο επαγγελματικής ανάπτυξης. Το πλήρωμα προσεγγίζει τον ασθενή με ενδιαφέρον και σεβασμό, ενεργεί με ασφάλεια και επαγγελματισμό, δημιουργεί σχέση εμπιστοσύνης, αναγνωρίζει τις προκαταλήψεις και τα λάθη του, μαθαίνει από κάθε περιστατικό και προστατεύει συνειδητά τη δική του ψυχική ανθεκτικότητα. Έτσι βελτιώνεται όχι μόνο η κλινική φροντίδα, αλλά και ο ίδιος ο τρόπος με τον οποίο το πλήρωμα αντιλαμβάνεται την αποστολή του απέναντι στον άνθρωπο.
Τα χαρακτηριστικά του πληρώματος ασθενοφόρου που λειτουργεί ανθρωπιστικά (Μέρος 1ο)
Η ανθρωπιστική γλώσσα του πληρώματος ασθενοφόρου (Μέρος 2ο)
Επαγγελματική εξουθένωση των πληρωμάτων ασθενοφόρου (Μέρος 3ο)
Πηγή
Ανθρωπιστική Ιατρική – Από τον πατερναλισμό στην ανθρωποκεντρικότητα
Αναστάσιος Ε. Γερμενής
Φωτεινή Δεμπονέρα
Προσαρμογή Κειμένου Παναγιώτης Σπανός
ΔΙΑΣΩΣΤΕΣ ΡΟΔΟΥ
