Στην καρδιακή ανακοπή, στη βαριά αιμορραγία και σε ορισμένα άλλα επείγοντα περιστατικά, τα πρώτα λεπτά μπορούν να καθορίσουν αν ο ασθενής θα έχει πραγματική πιθανότητα επιβίωσης μέχρι να φτάσει το ασθενοφόρο. Σε ένα μεγάλο και γεωγραφικά απαιτητικό νησί όπως η Ρόδος, με έντονη τουριστική κίνηση, απομακρυσμένα χωριά, μεγάλες αποστάσεις και τεράστια εποχική διαφορά στη ζήτηση, το ερώτημα που εμφανίζεται είναι αν μπορεί ένας κατάλληλα οργανωμένος πρώτος ανταποκριτής να ξεκινήσει τις σωτήριες ενέργειες πριν από την άφιξη του πληρώματος;
Μια νέα επιστημονική μελέτη, με τίτλο «Ahead of the ambulance: Optimizing volunteer training», δεν εξετάζει απλώς αν πρέπει να εκπαιδευτούν εθελοντές. Θέτει ένα δυσκολότερο και πολύ πιο χρήσιμο ερώτημα: όταν τα χρήματα και οι διαθέσιμες θέσεις εκπαίδευσης είναι περιορισμένα, ποιοι άνθρωποι πρέπει να εκπαιδευτούν, σε ποιο επίπεδο και σε ποιες περιοχές, ώστε να αυξηθεί πραγματικά η πιθανότητα έγκαιρης βοήθειας;
Δεν αρκεί να εκπαιδεύσουμε πολλούς
Η συνηθισμένη προσέγγιση είναι απλή: ανακοινώνεται ένα σεμινάριο, δηλώνουν συμμετοχή όσοι ενδιαφέρονται και εκπαιδεύονται οι πρώτοι που πρόλαβαν. Αυτό μπορεί να είναι χρήσιμο για τη γενική διάδοση των πρώτων βοηθειών, αλλά δεν δημιουργεί απαραίτητα λειτουργικό δίκτυο ανταπόκρισης.
Αν έχουμε, για παράδειγμα, τη δυνατότητα να εκπαιδεύσουμε σαράντα ανθρώπους, δεν αρκεί να βρούμε σαράντα πρόθυμους. Πρέπει να γνωρίζουμε πού βρίσκονται συνήθως, ποιες ώρες είναι διαθέσιμοι, πόσο συχνά μπορούν να ανταποκριθούν, πόσο γρήγορα μπορούν να φτάσουν και ποιο επίπεδο εκπαίδευσης χρειάζεται κάθε περιοχή. Διαφορετικά, μπορεί να καταλήξουμε με πολλούς εκπαιδευμένους στο ίδιο σημείο και σχεδόν κανέναν στις περιοχές όπου το ασθενοφόρο χρειάζεται περισσότερο χρόνο.
Η μελέτη δείχνει ότι οι απλοί κανόνες επιλογής μπορεί να οδηγήσουν σε σημαντική σπατάλη των διαθέσιμων πόρων. Η επιλογή μόνο των πιο πρόθυμων, μόνο όσων κατοικούν κοντά στα περισσότερα περιστατικά ή μόνο όσων βρίσκονται στις πιο απομακρυσμένες περιοχές δεν αποτελεί ολοκληρωμένο σχεδιασμό.
Στη συγκεκριμένη μελέτη περίπτωσης, τέτοιες απλές στρατηγικές παρήγαγαν από 15% έως 80% μικρότερη βελτίωση σε σχέση με τη βέλτιστη κατανομή, ανάλογα με το κριτήριο που χρησιμοποιήθηκε.
Με απλά λόγια, το να εκπαιδεύσουμε περισσότερους ανθρώπους δεν σημαίνει αυτομάτως ότι θα φτάνει κάποιος εγκαίρως στον ασθενή.
Τι σημαίνει αυτό για τη Ρόδο
Η Ρόδος δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί σαν μία ενιαία περιοχή. Η πόλη, ο βορειοδυτικός άξονας και το αεροδρόμιο, η ανατολική πλευρά, η Νότια Ρόδος και τα ορεινά ή απομακρυσμένα χωριά έχουν διαφορετική πυκνότητα περιστατικών, διαφορετική κυκλοφορία και διαφορετικούς χρόνους πρόσβασης.
Ακόμη και η ίδια περιοχή αλλάζει μέσα στο έτος. Άλλη είναι η πραγματικότητα ενός χωριού τον Φεβρουάριο και άλλη τον Αύγουστο. Άλλη είναι η κίνηση το πρωί και άλλη το βράδυ. Επομένως, ένα σοβαρό σύστημα δεν μπορεί να θεωρεί ότι κάθε εκπαιδευμένος άνθρωπος είναι διαθέσιμος όλο το εικοσιτετράωρο και όλες τις ημέρες του χρόνου.
Για να σχεδιαστεί σωστά ένα τέτοιο δίκτυο, απαιτούνται ανωνυμοποιημένα στοιχεία για τη γεωγραφική και χρονική κατανομή των περιστατικών, τους πραγματικούς χρόνους άφιξης των ασθενοφόρων, τη θέση και την προσβασιμότητα των αυτόματων εξωτερικών απινιδωτών, καθώς και τη συνήθη παρουσία και διαθεσιμότητα των υποψήφιων ανταποκριτών.
Χωρίς αυτά τα δεδομένα, όποιος δηλώνει από σήμερα ότι γνωρίζει πόσοι εθελοντές χρειάζονται σε κάθε χωριό απλώς μαντεύει. Και αυτό δεν συμβάλει σε έναν επιχειρησιακό σχεδιασμό.
Πώς θα λειτουργούσε στην πράξη
Ο πρώτος ανταποκριτής δεν θα περιπολεί ούτε θα αντικαθιστά το ασθενοφόρο. Θα δηλώνει τη διαθεσιμότητά του σε ασφαλή εφαρμογή και θα ειδοποιείται μόνο για συγκεκριμένα περιστατικά που έχουν εγκριθεί από την ιατρική και επιχειρησιακή διοίκηση.
Σε περίπτωση πιθανής καρδιακής ανακοπής, για παράδειγμα, το Συντονιστικό θα αποστέλλει αμέσως το ασθενοφόρο. Παράλληλα, το σύστημα θα αναζητά έναν μικρό αριθμό διαθέσιμων και κατάλληλα εκπαιδευμένων ανταποκριτών κοντά στο σημείο. Αν κάποιος αποδεχτεί την ειδοποίηση, θα μεταβαίνει ακολουθώντας κανονικά τον Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας, χωρίς σειρήνα, χωρίς επικίνδυνη οδήγηση και χωρίς να εισέρχεται σε μη ασφαλή σκηνή.
Η παρέμβασή του θα περιορίζεται αυστηρά στις πράξεις για τις οποίες έχει εκπαιδευτεί και πιστοποιηθεί. Μπορεί να ξεκινήσει ΚΑΡΠΑ, να χρησιμοποιήσει ΑΕΑ, να εφαρμόσει άμεση πίεση ή κατάλληλο αιμοστατικό υλικό σε απειλητική εξωτερική αιμορραγία και να μεταφέρει στο πλήρωμα συγκεκριμένες πληροφορίες. Δεν πραγματοποιεί διακομιδή, δεν χορηγεί φάρμακα χωρίς εγκεκριμένο πρωτόκολλο και δεν παριστάνει τον διασώστη επειδή παρακολούθησε ένα σύντομο σεμινάριο.
Τρεις πιθανές επιλογές για τη Ρόδο
Μια περιορισμένη εκδοχή θα μπορούσε να περιλαμβάνει 20 έως 30 ενεργούς ανταποκριτές σε δύο ή τρεις ζώνες, αποκλειστικά για καρδιακή ανακοπή και χρήση AEΑ. Θα είχε μικρότερο κόστος, αλλά υπάρχει ο κίνδυνος να μείνει ένα ακόμη πρόγραμμα βασικής εκπαίδευσης χωρίς ουσιαστική γεωγραφική αξία.
Η ισορροπημένη εκδοχή, η οποία φαίνεται σοβαρότερη ως πιλοτική αφετηρία, θα μπορούσε να περιλαμβάνει ενδεικτικά 40 έως 60 ενεργούς ανταποκριτές σε πέντε ευρύτερες ζώνες. Η ενεργοποίηση θα αφορούσε πιθανή καρδιακή ανακοπή, χρήση AEΑ, απειλητική εξωτερική αιμορραγία και, μόνο με εγκεκριμένο πρωτόκολλο, επιλεγμένες περιπτώσεις αναίσθητου ατόμου που αναπνέει. Είναι αρκετά μεγάλη για να αξιολογηθεί πραγματικά, αλλά όχι τόσο μεγάλη ώστε να δημιουργηθεί από την πρώτη ημέρα ένας ακριβός και ανεξέλεγκτος μηχανισμός.
Η πλήρης ανάπτυξη σε ολόκληρο το νησί, με 80 έως 120 ανταποκριτές και οκτώ έως δέκα υποζώνες, ακούγεται εντυπωσιακή. Στην πραγματικότητα θα ήταν πρόωρη και δυνητικά επικίνδυνη πριν αποδειχθούν η τεχνική λειτουργία, η ασφάλεια, η αποδοχή των ειδοποιήσεων και η δυνατότητα διατήρησης των εθελοντών. Το «μεγάλο από την πρώτη ημέρα» μπορεί να φαντάζει εντυπωσιακό αλλά συνήθως συνήθως αποτυγχάνει στην πράξη.
Οι εθελοντές δεν είναι αναλώσιμοι
Η μελέτη επισημαίνει ακόμη έναν κίνδυνο που συχνά αγνοείται. Αν οι ίδιοι έμπειροι και πρόθυμοι άνθρωποι ειδοποιούνται συνεχώς, κάποια στιγμή θα εξαντληθούν ή θα αποχωρήσουν. Η συνεχής χρησιμοποίηση των «καλών και διαθέσιμων» μέχρι να κουραστούν δεν αποτελεί επιτυχία του εθελοντισμού και μάλλον θα οδηγήσει σε διοικητική αποτυχία.
Χρειάζονται όρια στον αριθμό ειδοποιήσεων, δυνατότητα προσωρινής παύσης της διαθεσιμότητας, δίκαιη κατανομή του φόρτου και ψυχολογική υποστήριξη μετά από βαριά περιστατικά. Πρέπει επίσης να καταγράφονται οι απορρίψεις ειδοποιήσεων, η κόπωση, οι αποχωρήσεις, τα παράπονα και κάθε συμβάν ασφάλειας.
Το όριο που δεν πρέπει να περάσουμε
Ένα δίκτυο πρώτων ανταποκριτών μπορεί να είναι χρήσιμο μόνο εφόσον λειτουργεί συμπληρωματικά προς το ΕΚΑΒ. Αν χρησιμοποιηθεί ως φθηνή λύση για να καλυφθούν κενές βάρδιες, ελλείψεις προσωπικού ή ανεπαρκής αριθμός ασθενοφόρων, τότε η ιδέα μετατρέπεται από χρήσιμη παρέμβαση σε επικίνδυνο άλλοθι.
Η Ρόδος δεν χρειάζεται «εθελοντές αντί για ασθενοφόρα». Χρειάζεται επαρκώς στελεχωμένο ΕΚΑΒ, μόνιμο και επικουρικό προσωπικό, ασφαλείς συνθήκες εργασίας και πραγματική κάλυψη των υπαρχόντων τομέων και σταθμών. Παράλληλα, μπορεί να εξετάσει ένα προσεκτικά σχεδιασμένο δίκτυο ανθρώπων που θα αρχίζουν τις πρώτες σωτήριες ενέργειες στα λεπτά πριν από την άφιξη του πληρώματος.
Η αποστολή του ασθενοφόρου πρέπει να παραμένει άμεση, ανεξάρτητη και αδιαπραγμάτευτη. Οι εθελοντές δεν πρέπει να προσμετρώνται στην επιχειρησιακή στελέχωση, ούτε να χρησιμοποιούνται ως επιχείρημα για την αναβολή προσλήψεων.
Το αποτέλεσμα πρέπει να μετρηθεί
Ένα πιλοτικό πρόγραμμα πρέπει να κριθεί από το αν οι ανταποκριτές έφτασαν πράγματι πριν από το ασθενοφόρο, πόσο χρόνο κέρδισαν, πόσο γρήγορα άρχισε η ΚΑΡΠΑ ή χρησιμοποιήθηκε ο απινιδωτής, αν υπήρξαν προβλήματα ασφάλειας και ποιος πρόσθετος φόρτος δημιουργήθηκε στο Συντονιστικό.
Πρέπει επίσης να εξεταστεί αν το πρόγραμμα ωφέλησε μόνο την πόλη ή αν βελτίωσε την πρόσβαση και στις απομακρυσμένες περιοχές. Η βελτιστοποίηση που ενδιαφέρεται μόνο για τον μεγαλύτερο συνολικό αριθμό περιστατικών μπορεί εύκολα να συγκεντρώσει όλους τους πόρους στο βόρειο τμήμα του νησιού. Για τον λόγο αυτό χρειάζονται ελάχιστοι στόχοι κάλυψης για τη Νότια, τη δυτική και την ορεινή Ρόδο.
Μετά από μία δωδεκάμηνη πιλοτική λειτουργία πρέπει να ακολουθήσει ανεξάρτητη αξιολόγηση. Αν δεν προκύπτει ουσιαστικό χρονικό όφελος με αποδεκτή ασφάλεια και διαχειρίσιμο κόστος, το πρόγραμμα πρέπει να αλλάξει ή να σταματήσει.
Συμπέρασμα
Η σημαντικότερη ιδέα της έρευνας είναι απλή: όταν οι πόροι είναι περιορισμένοι, δεν αρκεί να εκπαιδεύονται πολλοί άνθρωποι. Πρέπει να εκπαιδεύονται οι κατάλληλοι άνθρωποι, στο κατάλληλο επίπεδο, στις κατάλληλες περιοχές και ώρες.
Για τη Ρόδο, ένα ισορροπημένο και αυστηρά ελεγχόμενο πιλοτικό δίκτυο πρώτων ανταποκριτών αξίζει να μελετηθεί. Όχι όμως βιαστικά, όχι χωρίς δεδομένα και κυρίως όχι ως αντικατάσταση του δημόσιου συστήματος επείγουσας προνοσοκομειακής φροντίδας.
Πριν από το ασθενοφόρο μπορούν να γίνουν σωτήριες ενέργειες. Αλλά μετά την άφιξή του πρέπει να υπάρχει ένα πραγματικό, επαρκώς στελεχωμένο και επιχειρησιακά ισχυρό ΕΚΑΒ.
Βιβλιογραφική αναφορά: Overbeek, B., van den Berg, P. L., Jagtenberg, C. J. & van der Mei, R. (2026). «Ahead of the ambulance: Optimizing volunteer training». Health Care Management Science, 29:25. DOI: 10.1007/s10729-026-09771-9.
Παναγιώτης Σπανός
ΔΙΑΣΩΣΤΕΣ ΡΟΔΟΥ
