Του David Ferris
Οι υπηρεσίες επείγουσας προνοσοκομειακής φροντίδας (EMS) εντάσσονται συχνά κάτω από τη γενική ομπρέλα της δημόσιας ασφάλειας. Από επιχειρησιακή άποψη, αυτό μπορεί να έχει λογική. Από ψυχολογική άποψη, όμως, η εικόνα αυτή είναι ελλιπής.
Οι επαγγελματίες του EMS εργάζονται στο σημείο όπου συναντώνται η δημόσια ασφάλεια, η ιατρική, η κοινωνική κρίση και η ανθρώπινη ευαλωτότητα. Μπαίνουμε σε σπίτια, μονάδες φροντίδας ηλικιωμένων, χαντάκια στην άκρη του δρόμου, τμήματα επειγόντων περιστατικών, φυλακές, σχολεία, αγροκτήματα και, περιστασιακά, ακόμη και σε τουαλέτες πρατηρίων καυσίμων, ακριβώς τη στιγμή που η ιδιωτική κρίση κάποιου γίνεται δημόσια.
Αναμένεται από εμάς να είμαστε ψύχραιμοι, κλινικά επαρκείς, σωματικά ικανοί, συναισθηματικά διαθέσιμοι, νομικά προσεκτικοί, επιχειρησιακά αποτελεσματικοί και, όταν ολοκληρωθεί το περιστατικό, επαγγελματικά αόρατοι.
Αυτός ο συνδυασμός αφήνει αποτύπωμα στους ανθρώπους.
Το ζήτημα δεν είναι ότι το EMS είναι κατά κάποιον τρόπο το μοναδικά ηρωικό ή το μοναδικά τραυματισμένο επάγγελμα. Το ζήτημα είναι ότι διαθέτει ένα ιδιαίτερο ψυχολογικό και πολιτισμικό περιβάλλον, το οποίο έχει συνέπειες.
Η επαγγελματική εξουθένωση, η ηθική δυσφορία, ο κυνισμός, η δοκιμασία της επαγγελματικής ταυτότητας και η τοξικότητα μεταξύ συναδέλφων δεν αποτελούν απλώς ελαττώματα χαρακτήρα. Είναι προβλέψιμοι κίνδυνοι για ένα προσωπικό που εκτίθεται επανειλημμένα σε τραυματικά γεγονότα, υψηλές απαιτήσεις, περιορισμένους πόρους, χρόνια διαταραχή του ύπνου, ασυνεπή διοικητική υποστήριξη και συχνή θεσμική απαξίωση.¹⁻⁵
Το επάγγελμα δεν χρειάζεται περισσότερους μύθους γύρω από τον εαυτό του. Χρειάζεται μια πιο ειλικρινή αποτίμηση του τι προκαλεί αυτή η εργασία στους επαγγελματίες, του τρόπου με τον οποίο η κουλτούρα μεταδίδει και ενισχύει αυτές τις επιδράσεις και του τι μπορούν να κάνουν οι ηγεσίες ώστε η εμπειρία να μη μετατρέπεται σε περιφρόνηση.
Το σύστημα επείγουσας προνοσοκομειακής φροντίδας είναι μια βαθιά προσωπική εργασία με ελάχιστη πραγματική εξουσία
Στους επαγγελματίες του EMS παρέχεται πρόσβαση σε ορισμένες από τις πιο ιδιωτικές στιγμές της ζωής ενός ανθρώπου. Βλέπουμε τον φόβο, το πένθος, την εξάρτηση, τη φτώχεια, την παραμέληση, τη βία, την άνοια, τον θάνατο και τη διάλυση μιας οικογένειας, όλα σε απόσταση μικρότερη του ενός μέτρου.
Μας επιτρέπεται η είσοδος σε υπνοδωμάτια, μπάνια, κουζίνες, πίσω καθίσματα αυτοκινήτων, διαδρόμους και χωράφια. Ακούμε ιστορίες που οι άνθρωποι δεν διηγούνται στους γείτονές τους και, ορισμένες φορές, ούτε καν στους γιατρούς τους.
Ωστόσο, τις περισσότερες φορές, το EMS διαθέτει ελάχιστη δύναμη να αλλάξει τη γενικότερη πραγματικότητα που δημιούργησε την επείγουσα κλήση.
Μπορούμε να ανατάξουμε την υπερδοσολογία, αλλά δεν μπορούμε να θεραπεύσουμε την εξάρτηση. Μπορούμε να διακομίσουμε έναν ηλικιωμένο ασθενή, αλλά δεν μπορούμε να διορθώσουμε το ανασφαλές σπίτι που προκάλεσε την πτώση του. Μπορούμε να αντιμετωπίσουμε μια παρόξυνση συμφορητικής καρδιακής ανεπάρκειας, αλλά δεν μπορούμε να κάνουμε τα φάρμακα οικονομικά προσιτά για τον ασθενή. Μπορούμε να καθησυχάσουμε τον μοναχικό άνθρωπο που κάλεσε το 112 επειδή κανείς άλλος δεν απαντούσε, αλλά δεν μπορούμε να ξαναχτίσουμε την οικογένειά του.
Αυτό το χάσμα ανάμεσα σε όσα βλέπει το EMS και σε όσα μπορεί πραγματικά να διορθώσει αποτελεί ένα από τα βασικά ψυχολογικά βάρη του επαγγέλματος.
Στη βιβλιογραφία των επαγγελμάτων υγείας, η ηθική δυσφορία εμφανίζεται όταν οι επαγγελματίες γνωρίζουν ποια φροντίδα χρειάζεται, αλλά εμποδίζονται να την προσφέρουν εξαιτίας συνθηκών που βρίσκονται πέρα από τον έλεγχό τους. Η ηθική βλάβη αναφέρεται στη βαθύτερη ψυχολογική επιβάρυνση που μπορεί να προκληθεί όταν κάποιος συμμετέχει, γίνεται μάρτυρας ή αισθάνεται ανίκανος να αποτρέψει γεγονότα τα οποία παραβιάζουν το ηθικό και δεοντολογικό του πλαίσιο.²˒⁶˒⁷
Το EMS ζει καθημερινά μέσα σε αυτό το χάσμα.
Η πραγματικότητα αυτή δεν δικαιολογεί την κακή συμπεριφορά. Εξηγεί, όμως, γιατί η κακή συμπεριφορά μπορεί να αναπτυχθεί τόσο εύκολα όταν το σύστημα αρνείται να αναγνωρίσει το βάρος.
Η επαγγελματική εξουθένωση δεν είναι απλώς κούραση
Η επαγγελματική εξουθένωση συζητείται συχνά επιπόλαια στον χώρο του EMS, συνήθως σαν να αποτελεί συνώνυμο της κόπωσης, της πικρίας ή της αίσθησης ότι κάποιος «δεν αντέχει άλλο».
Τα επιστημονικά δεδομένα περιγράφουν κάτι πιο συγκεκριμένο. Η επαγγελματική εξουθένωση περιλαμβάνει συναισθηματική εξάντληση, αποπροσωποποίηση ή κυνισμό και μειωμένη αίσθηση προσωπικής επίτευξης.¹
Στο EMS, αυτά τα συμπτώματα δεν είναι αφηρημένες έννοιες. Εμφανίζονται μέσα στο ασθενοφόρο, στον σταθμό, στον διάδρομο του Τμήματος Επειγόντων Περιστατικών, κατά την εκπαίδευση των νεότερων συναδέλφων και στον τρόπο με τον οποίο οι επαγγελματίες μιλούν για τους ασθενείς όταν πιστεύουν ότι δεν τους ακούει κάποιος «σημαντικός».
Η επιβάρυνση της ψυχικής υγείας του προσωπικού των ασθενοφόρων είναι επαρκώς τεκμηριωμένη. Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση των Petrie και συνεργατών υπολόγισε ότι μεταξύ του προσωπικού ασθενοφόρων η συχνότητα της διαταραχής μετατραυματικού στρες ήταν 11%, της κατάθλιψης 15%, του άγχους 15% και της γενικευμένης ψυχολογικής δυσφορίας 27%.³
Νεότερες έρευνες για το ανθρώπινο δυναμικό του EMS εξακολουθούν να συνδέουν την επαγγελματική εξουθένωση με την αστάθεια του προσωπικού, τη μικρότερη επαγγελματική διάρκεια και την πρόθεση αποχώρησης από το επάγγελμα.⁴
Αυτό έχει σημασία, επειδή η επαγγελματική εξουθένωση στο EMS δεν αποτελεί μόνο ζήτημα ατομικής ευεξίας. Αποτελεί ζήτημα φροντίδας των ασθενών, διατήρησης του προσωπικού, διοίκησης και μετάδοσης της επαγγελματικής κουλτούρας.
Οι εξουθενωμένοι επαγγελματίες δεν υποφέρουν απλώς σιωπηλά. Ορισμένοι αποσύρονται συναισθηματικά. Κάποιοι εγκαταλείπουν το επάγγελμα. Κάποιοι γίνονται επικίνδυνοι. Άλλοι παραμένουν κλινικά ικανοί, αλλά συναισθηματικά αποκομμένοι.
Και ορισμένοι μετατρέπονται στις πιο δυνατές φωνές μέσα στον χώρο, διδάσκοντας στην επόμενη γενιά ότι η περιφρόνηση αποτελεί ένδειξη εμπειρίας.
Σε αυτό ακριβώς το σημείο η κουλτούρα αρχίζει να έχει την ίδια σημασία με την επαγγελματική επάρκεια.
Το πρόβλημα δεν είναι η «σκληράδα»· είναι η περιφρόνηση
Αυτό πρέπει να ειπωθεί προσεκτικά, επειδή το EMS διέθετε ανέκαθεν μια σκληροτράχηλη πλευρά. Ένα μέρος της είναι ακίνδυνο. Κάποιες φορές είναι ακόμη και προστατευτικό.
Οι περισσότεροι επαγγελματίες με πολλά χρόνια υπηρεσίας αναπτύσσουν μια πιο σκληρή στάση. Έπειτα από χρόνια με χαμένα γεύματα, διακοπτόμενο ύπνο, δύσκολα περιστατικά, διοικητικό παραλογισμό, αποτρέψιμους θανάτους, ανούσια γραφειοκρατία και δημόσια παρανόηση του ρόλου τους, κανείς δεν θα έπρεπε να εκπλήσσεται όταν οι επαγγελματίες του EMS αναπτύσσουν μαύρο χιούμορ και χαμηλή ανοχή στις ανοησίες.
Η εμπειρία αφήνει σημάδια. Ο σκεπτικισμός συχνά έχει κερδηθεί με το δύσκολο τρόπο.
Υπάρχει, όμως, ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στον έμπειρο και στον τοξικό επαγγελματία.
Ο έμπειρος επαγγελματίας μπορεί να είναι απότομος, καθόλου συναισθηματικός και περιστασιακά δύσκολος. Παραμένει, όμως, προσηλωμένος στην υπεράσπιση του ασθενούς, στην κλινική εξέλιξη, στον επαγγελματισμό και στην ευθύνη του απέναντι στην επόμενη γενιά.
Ο τοξικός επαγγελματίας χρησιμοποιεί την εμπειρία του ως όπλο. Χλευάζει αντανακλαστικά τους ασθενείς. Απορρίπτει την εκπαίδευση. Γελοιοποιεί τους νέους επαγγελματίες επειδή εξακολουθούν να ενδιαφέρονται. Μπερδεύει τον κυνισμό με την ευφυΐα και την περιφρόνηση με την αυθεντικότητα.
Το όριο δεν βρίσκεται στο χιούμορ. Βρίσκεται στο αν ο επαγγελματίας εξακολουθεί να σέβεται τον ασθενή, το επάγγελμα και τον εκπαιδευόμενο.
Αυτή η διάκριση είναι κρίσιμη, επειδή η κουλτούρα του EMS δεν μεταδίδεται κυρίως μέσα από εγχειρίδια και κανονισμούς. Μεταδίδεται ανεπίσημα. Μεταδίδεται από τους εκπαιδευτές πεδίου, τους συνεργάτες, τις ιστορίες στη βάρδια, τις συνήθειες κάθε σταθμού, τις ομάδες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα σχόλια που γίνονται μετά την ολοκλήρωση των περιστατικών.
Οι νέοι διασώστες και παραϊατρικοί δεν μαθαίνουν μόνο πρωτόκολλα. Μαθαίνουν πώς υποτίθεται ότι πρέπει να αισθάνονται για τη δουλειά. Μαθαίνουν ποιοι ασθενείς θεωρούνται άξιοι υπομονής. Μαθαίνουν αν η περιέργεια και η αναζήτηση γνώσης εκτιμώνται ή χλευάζονται. Μαθαίνουν αν η συμπόνια αποτελεί δύναμη ή αδυναμία.
Ένας καλός εκπαιδευτής μπορεί να διαμορφώσει έναν ανθεκτικό επαγγελματία. Ένας πικραμένος εκπαιδευτής μπορεί να δημιουργήσει έναν επαγγελματία ήδη συναισθηματικά τραυματισμένο, πριν καν του δοθεί η ευκαιρία να γίνει πραγματικά καλός.
Αυτό δεν είναι απλώς ζήτημα προσωπικότητας. Είναι κίνδυνος για ολόκληρη την υπηρεσία.
Η δοκιμασία της επαγγελματικής ταυτότητας στα διαφορετικά μοντέλα EMS
Η επαγγελματική ταυτότητα στο EMS είναι περίπλοκη, επειδή το ίδιο το επάγγελμα είναι δομικά κατακερματισμένο.
Ορισμένοι επαγγελματίες εργάζονται σε αυτόνομες δημόσιες υπηρεσίες EMS. Άλλοι σε ιδιωτικά συστήματα ασθενοφόρων, σε νοσοκομειακές υπηρεσίες ή σε συστήματα EMS που υπάγονται στην Πυροσβεστική. Ορισμένες υπηρεσίες λειτουργούν σε αγροτικές περιοχές και εξαρτώνται από εθελοντές, ενώ άλλες είναι μεγάλες, αστικές και επαγγελματικές.
Σε ορισμένα συστήματα οι εργαζόμενοι αντιμετωπίζονται ως επαγγελματίες υγείας. Σε άλλα αντιμετωπίζονται ως μεταφορείς ασθενών που απλώς φορούν ένα διακριτικό και μεταφέρουν ένα μόνιτορ.
Εξαιτίας αυτής της ποικιλομορφίας, οι γενικεύσεις για οποιοδήποτε μοντέλο EMS είναι συνήθως άδικες και συχνά ανακριβείς. Τα πυροσβεστικά, ιδιωτικά, νοσοκομειακά και αυτόνομα συστήματα EMS μπορούν όλα να αναδείξουν εξαιρετικούς επαγγελματίες. Μπορούν, επίσης, να δημιουργήσουν ανθυγιεινές κουλτούρες.
Ο καθοριστικός παράγοντας δεν είναι το έμβλημα στη στολή. Είναι το κατά πόσο ο οργανισμός αναγνωρίζει πραγματικά το EMS ως κλινικό έργο.
Παρόλα αυτά, η σύγκρουση επαγγελματικής ταυτότητας είναι πραγματική.
Στα συστήματα διπλού ρόλου, οι επαγγελματίες μπορεί να καλούνται να λειτουργούν ταυτόχρονα ως πυροσβέστες και ως επαγγελματίες του EMS. Πολλοί το καταφέρνουν εξαιρετικά και ορισμένοι διακρίνονται και στους δύο ρόλους.
Όταν, όμως, ο ένας ρόλος τιμάται συστηματικά ενώ ο άλλος αντιμετωπίζεται ως δευτερεύων, ο λιγότερο αναγνωρισμένος ρόλος υποφέρει. Εάν η πυρόσβεση αποτελεί την οδό προς το κύρος, την προαγωγή και την αναγνώριση, ενώ το EMS διαχειρίζεται τον μεγαλύτερο όγκο περιστατικών χωρίς να λαμβάνει αντίστοιχη θεσμική τιμή, οι επαγγελματίες το αντιλαμβάνονται.
Με την πάροδο του χρόνου, το μήνυμα γίνεται σαφές: η ιατρική είναι ο φόρτος εργασίας, αλλά όχι η ταυτότητα.
Ανάλογη πίεση μπορεί να εμφανιστεί και σε συστήματα EMS που δεν υπάγονται στην Πυροσβεστική. Στα ιδιωτικά συστήματα, οι εργαζόμενοι μπορεί να αισθάνονται ότι περιορίζονται σε αριθμούς αξιοποίησης ασθενοφόρων, συμμόρφωσης με τους χρόνους ανταπόκρισης και οικονομικής παραγωγικότητας.
Στα νοσοκομειακά συστήματα μπορεί να αισθάνονται ότι υποτάσσονται στις προτεραιότητες της νοσηλείας ή του Τμήματος Επειγόντων Περιστατικών. Στα αγροτικά συστήματα μπορεί να αναμένεται να παρέχουν φροντίδα υψηλού επιπέδου με ελάχιστο προσωπικό, γερασμένο εξοπλισμό και σχεδόν καμία δυνατότητα αντικατάστασης ή ανάπαυσης.
Τα διαφορετικά συστήματα δημιουργούν διαφορετικές πιέσεις, αλλά το πολιτισμικό ερώτημα παραμένει το ίδιο: αντιμετωπίζει ο οργανισμός τους επαγγελματίες του EMS ως επαγγελματίες των οποίων η κλινική κρίση, η ταυτότητα και η εξέλιξη έχουν πραγματική αξία;
Αν η απάντηση είναι αρνητική, η επαγγελματική εξουθένωση και ο κυνισμός θα βρουν πρόσφορο έδαφος.
Τι μπορούν πραγματικά να κάνουν οι διοικήσεις
Δεν αρκεί να περιγράφουμε το πρόβλημα. Το EMS έχει περάσει δεκαετίες περιγράφοντας τις πληγές του. Κάποια στιγμή, η κουλτούρα πρέπει να μετατραπεί σε συγκεκριμένη επιχειρησιακή δράση.
Τα ακόλουθα μέτρα δεν είναι εντυπωσιακά. Μπορούν, όμως, να εφαρμοστούν.
1. Μέτρηση της εξουθένωσης και της κουλτούρας πριν εξελιχθούν σε κρίση
Οι υπηρεσίες πρέπει να αξιολογούν συστηματικά την επαγγελματική εξουθένωση, την ψυχολογική ασφάλεια, την πρόθεση αποχώρησης, την αντιλαμβανόμενη οργανωτική υποστήριξη και την ποιότητα των εκπαιδευτών πεδίου.
Δεν απαιτείται ένα τεράστιο ερευνητικό τμήμα. Επικυρωμένα εργαλεία, όπως το Copenhagen Burnout Inventory, το Maslach Burnout Inventory ή καλά δομημένες εσωτερικές έρευνες, μπορούν να βοηθήσουν τις διοικήσεις να εντοπίζουν τα προβληματικά πρότυπα προτού η άτυπη κουλτούρα καταστεί τοξική.¹˒⁴
Το κρίσιμο σημείο δεν είναι απλώς η συλλογή δεδομένων. Είναι να γίνεται κάτι με αυτά.
Εάν ένας σταθμός, μια βάρδια, ένας επόπτης ή ένας εκπαιδευτής εμφανίζει επανειλημμένα ενδείξεις πολιτισμικής βλάβης, η διοίκηση πρέπει να το αντιμετωπίζει ως επιχειρησιακό κίνδυνο και όχι ως κουτσομπολιό.
Τα επαναλαμβανόμενα πρότυπα έχουν σημασία. Η τοποθέτηση ενός τοξικού επαγγελματία δίπλα σε νέους εργαζομένους δεν αποτελεί απλώς σύγκρουση χαρακτήρων. Αποτελεί αποτυχία ανάπτυξης του ανθρώπινου δυναμικού.
2. Η εκπαίδευση των νεότερων ως θέση ευθύνης
Ο ρόλος του εκπαιδευτή-μέντορα δεν πρέπει να απονέμεται αποκλειστικά ως ανταμοιβή για την αρχαιότητα. Πρέπει να αποτελεί θέση για την οποία κάποιος επιλέγεται, εκπαιδεύεται, αξιολογείται και, όταν χρειάζεται, απομακρύνεται.
Ο εκπαιδευτής πρέπει να επιδεικνύει κλινική επάρκεια, συναισθηματικό έλεγχο, διδακτική ικανότητα, επαγγελματισμό και σεβασμό προς τους ασθενείς.
Οι υπηρεσίες πρέπει να καθορίζουν σαφείς απαιτήσεις, να παρέχουν εκπαίδευση στις αρχές μάθησης ενηλίκων και στην παροχή ανατροφοδότησης και να συλλέγουν εμπιστευτικές αξιολογήσεις από σπουδαστές και νεοπροσληφθέντες.
Εάν ένας εκπαιδευτής ταπεινώνει επανειλημμένα τους εκπαιδευομένους, απορρίπτει την τεκμηριωμένη πρακτική ή επιδεικνύει περιφρόνηση προς τους ασθενείς, δεν πρέπει να του επιτρέπεται να διαμορφώνει τους νέους επαγγελματίες.
Το EMS δεν μπορεί να ισχυρίζεται ότι ενδιαφέρεται για το μέλλον του, όταν παραδίδει τους νέους εργαζομένους στον πιο πικραμένο άνθρωπο της βάρδιας.
3. Διαχωρισμός της εκτόνωσης από την πολιτισμική δηλητηρίαση
Κάθε επαγγελματίας του EMS χρειάζεται έναν χώρο για να αποσυμπιεστεί. Η εκτόνωση είναι φυσιολογική. Το μαύρο χιούμορ είναι συνηθισμένο στα επαγγέλματα υψηλού στρες και, όταν χρησιμοποιείται προσεκτικά μέσα σε έμπιστες ομάδες συναδέλφων, μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός αντιμετώπισης.
Υπάρχει, όμως, διαφορά ανάμεσα στην αποσυμπίεση και στην απανθρωποποίηση.
Οι υπηρεσίες πρέπει να καθορίζουν σαφείς κανόνες συμπεριφοράς. Ο χλευασμός των ασθενών, η γελοιοποίηση ευάλωτων ομάδων, η υποτίμηση των νέων συναδέλφων, η απόρριψη της συνεχιζόμενης εκπαίδευσης και η ενθάρρυνση επικίνδυνων «συντομεύσεων» δεν πρέπει να προστατεύονται πίσω από τη δικαιολογία «έτσι είναι το EMS».
Το ζητούμενο δεν είναι μια ψεύτικη θετικότητα. Το EMS δεν χρειάζεται υποχρεωτικά χαμόγελα. Χρειάζεται επαγγελματική ειλικρίνεια χωρίς σκληρότητα.
Οι επικεφαλής μπορούν να διαμορφώσουν αυτή την κουλτούρα διορθώνοντας εγκαίρως τη διαβρωτική συμπεριφορά, ιδιωτικά όταν αυτό είναι κατάλληλο και με συνέπεια όταν είναι αναγκαίο.
4. Ενσωμάτωση της κλινικής ταυτότητας στον οργανισμό
Εάν το EMS αποτελεί κλινικό έργο, οι υπηρεσίες πρέπει να συμπεριφέρονται αναλόγως.
Αυτό σημαίνει τακτική ανασκόπηση περιστατικών με εκπαιδευτικό και όχι τιμωρητικό χαρακτήρα. Σημαίνει ουσιαστική συνεχιζόμενη εκπαίδευση και όχι απλώς συμπλήρωση των απαιτήσεων για ανανέωση πιστοποιήσεων. Σημαίνει ιατρικούς διευθυντές που είναι ορατοί και ενεργά παρόντες.
Σημαίνει αναγνώριση της εξαιρετικής αξιολόγησης, της σωστής κρίσης, της προσεκτικής τεκμηρίωσης, της ανθρώπινης φροντίδας και των ορθών αποφάσεων μη διακομιδής — και όχι μόνο των εντυπωσιακών ανατάξεων καρδιακής ανακοπής και των δραματικών περιστατικών τραύματος.
Σημαίνει, επίσης, δημιουργία διαδρομών επαγγελματικής εξέλιξης που δεν απαιτούν από τους επαγγελματίες να εγκαταλείψουν την κλινική πράξη για να αποκτήσουν σεβασμό. Ρόλοι όπως εκπαιδευτής πεδίου, κλινικός ειδικός, υπεύθυνος βελτίωσης ποιότητας, κοινοτικός διασώστης, συντονιστής εκπαίδευσης και βοηθός ιατρικού διευθυντή μπορούν να διατηρήσουν τους ικανούς επαγγελματίες ενεργούς και προσηλωμένους στο επάγγελμα.
Οι άνθρωποι προστατεύουν ό,τι δίνει νόημα στη ζωή τους. Αν μια υπηρεσία θέλει οι επαγγελματίες της να εκτιμούν το EMS, πρέπει πρώτα η ίδια να δείξει ότι το εκτιμά.
5. Πραγματική υποστήριξη μετά από ηθικά δύσκολα περιστατικά
Τα περιστατικά που τραυματίζουν ψυχικά τους επαγγελματίες δεν είναι πάντοτε τα αιματηρά. Μερικές φορές, τα χειρότερα είναι εκείνα στα οποία όλοι έκαναν σωστά τη δουλειά τους, αλλά το αποτέλεσμα εξακολουθούσε να μοιάζει βαθιά λανθασμένο.
Ο παραμελημένος ηλικιωμένος. Το κακοποιημένο παιδί. Η αναστροφή μιας υπερδοσολογίας που καταλήγει σε άρνηση διακομιδής. Ο ψυχιατρικός ασθενής που παραμένει επί ώρες σε αναμονή για κλίνη. Η κλήση από μονάδα φροντίδας στην οποία το προσωπικό αποποιείται την ευθύνη. Η οικογένεια που χρειάζεται κοινωνικές υπηρεσίες περισσότερο από ένα ασθενοφόρο. Ο ασθενής που πεθαίνει επειδή το σύστημα είχε αποτύχει πολύ πριν κληθεί το 112.
Αυτά τα περιστατικά αφήνουν ένα ηθικό κατάλοιπο.
Οι υπηρεσίες πρέπει να αναπτύξουν μηχανισμούς οργανωμένης συζήτησης μετά από ηθικά δύσκολα περιστατικά και όχι μόνο μετά από συμβάντα μαζικών απωλειών ή θανάτους εν ώρα υπηρεσίας.
Η υποστήριξη σε θέματα κλινικής δεοντολογίας, η υποστήριξη από εκπαιδευμένους συναδέλφους, η επικοινωνία από τον επόπτη και η πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας μπορούν να βοηθήσουν τους επαγγελματίες να επεξεργαστούν τη σύγκρουση ανάμεσα σε όσα αντίκρισαν και σε όσα μπορούσαν ρεαλιστικά να κάνουν.⁶˒⁷
Ο στόχος δεν είναι να προσφέρουμε «θεραπεία μέσω υπηρεσιακού σημειώματος». Είναι να σταματήσουμε να προσποιούμαστε ότι η επαναλαμβανόμενη ηθική σύγκρουση δεν προκαλεί βλάβη.
6. Λογοδοσία των έμπειρων επαγγελματιών για όσα μεταδίδουν
Η μακρόχρονη υπηρεσία έχει αξία. Η εμπειρία έχει αξία. Το EMS χρειάζεται τους βετεράνους του.
Η εμπειρία, όμως, δεν αποτελεί μόνιμη απαλλαγή από τη λογοδοσία.
Ο έμπειρος διασώστης που διδάσκει αξιολόγηση, κρίση, αυτοσυγκράτηση, υπεράσπιση του ασθενούς και έμπρακτη ψυχραιμία είναι ανεκτίμητος. Ο έμπειρος διασώστης που διδάσκει περιφρόνηση είναι επικίνδυνος.
Η διαφορά πρέπει να αποτυπώνεται στις αξιολογήσεις, στις τοποθετήσεις, στις προαγωγές και στην άτυπη επιρροή που επιτρέπεται να ασκεί κάθε εργαζόμενος.
Οι υπηρεσίες πρέπει να θέτουν ένα απλό ερώτημα: έπειτα από έξι μήνες δίπλα σε αυτόν τον επαγγελματία, οι νέοι εργαζόμενοι είναι καλύτεροι, πιο σίγουροι, πιο ηθικοί και περισσότερο περίεργοι κλινικά ή έχουν γίνει πιο κυνικοί, απαξιωτικοί και φοβισμένοι να κάνουν ερωτήσεις;
Η απάντηση λέει στη διοίκηση περισσότερα για την κουλτούρα από οποιαδήποτε διακήρυξη αποστολής.
Ο ρόλος του ίδιου του επαγγελματία
Τα συστήματα έχουν σημασία, αλλά τα άτομα δεν είναι ανίσχυρα.
Κάθε επαγγελματίας του EMS πρέπει κάποια στιγμή να θέσει στον εαυτό του ένα δύσκολο ερώτημα:
Σε τι είδους άνθρωπο με μετατρέπει η εμπειρία μου;
Έχω αποκτήσει καλύτερη κρίση ή απλώς απορρίπτω ευκολότερα τους άλλους;
Έχω γίνει πιο ανθεκτικός ή απλώς λιγότερο συμπονετικός;
Προστατεύω τους νέους συναδέλφους ή τους στρατολογώ μέσα στη δική μου πικρία;
Χρησιμοποιώ το χιούμορ για να αντέξω ή χρησιμοποιώ τη σκληρότητα για να μην αισθάνομαι τίποτα;
Εξακολουθώ να μαθαίνω ή έχω μπερδέψει τα χρόνια υπηρεσίας με τη σοφία;
Αυτά τα ερωτήματα είναι άβολα, επειδή αφαιρούν μία από τις αγαπημένες άμυνες του EMS: την ιδέα ότι η δουλειά μάς έκανε έτσι και, επομένως, δεν έχουμε καμία ευθύνη για όσα ακολουθούν.
Η δουλειά πράγματι μας διαμορφώνει. Το σύστημα πράγματι μας απογοητεύει. Η κοινωνία συχνά δεν μας καταλαβαίνει. Οι εργοδότες συχνά μας αμείβουν ανεπαρκώς. Τα νοσοκομεία συχνά μας υποτιμούν. Οι πολιτικοί συχνά μας θυμούνται μόνο όταν το ασθενοφόρο δεν φτάσει.
Όλα αυτά μπορεί να είναι αλήθεια. Παρ’ όλα αυτά, εξακολουθούμε να είμαστε υπεύθυνοι για την κουλτούρα που παραδίδουμε στον επόμενο νέο διασώστη, ο οποίος μπαίνει στον σταθμό με καθαρή στολή, νευρικό χαμόγελο και την επικίνδυνη πεποίθηση ότι αυτό το επάγγελμα αξίζει να το αγαπήσει.
Συμπέρασμα
Το EMS δεν χρειάζεται να γίνει πιο «μαλακό». Χρειάζεται να γίνει πιο ειλικρινές.
Το επάγγελμα χρειάζεται χώρο για την ευθύτητα, το χιούμορ, τον σκεπτικισμό και τη σκληράδα που κερδίζεται έπειτα από χρόνια στο πεδίο. Πρέπει, όμως, να σταματήσει να μπερδεύει την πικρία με τη σοφία και τη σκληρότητα με την αυθεντικότητα.
Η επαγγελματική εξουθένωση είναι πραγματική. Η ηθική δυσφορία, η σύγκρουση επαγγελματικής ταυτότητας και η θεσμική παραμέληση είναι πραγματικές. Καμία, όμως, από αυτές τις πραγματικότητες δεν δικαιολογεί μια κουλτούρα που κατασπαράζει τους νεότερους, χλευάζει τους ασθενείς ή αντιμετωπίζει την κλινική περιέργεια ως αδυναμία.
Το μέλλον του EMS δεν θα καθοριστεί μόνο από τα πρωτόκολλα, τις συσκευές, τα μοντέλα στελέχωσης ή τους τρόπους χρηματοδότησης. Θα καθοριστεί και από όσα οι έμπειροι επαγγελματίες επιλέγουν να μεταδώσουν.
Η σκληράδα που κερδήθηκε με κόπο μπορεί να προστατεύσει ένα επάγγελμα.
Η ανεξέταστη πικρία το διαβρώνει.
Η διαφορά βρίσκεται στην κουλτούρα. Και η κουλτούρα δεν είναι μια αφηρημένη έννοια. Χτίζεται καθημερινά — ένα περιστατικό, ένας εκπαιδευτής, μία συζήτηση στον σταθμό, μία διοικητική απόφαση και ένας νέος επαγγελματίας κάθε φορά.
Βιβλιογραφικές Αναφορές
1. Maslach C, Schaufeli WB, Leiter MP. Job burnout. Annu Rev Psychol. 2001;52:397-422. doi:10.1146/annurev.psych.52.1.397
2. Litz BT, Stein N, Delaney E, et al. Moral injury and moral repair in war veterans: a preliminary model and intervention strategy. Clin Psychol Rev. 2009;29(8):695-706. doi:10.1016/j.cpr.2009.07.003
3. Petrie K, Milligan-Saville J, Gayed A, et al. Prevalence of PTSD and common mental disorders amongst ambulance personnel: a systematic review and meta-analysis. Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol. 2018;53(9):897-909. doi:10.1007/s00127-018-1539-5
4. Powell JR, Gage CB, Crowe RP, et al. National evaluation of emergency medical services clinician burnout and workforce-reducing factors. J Am Coll Emerg Physicians Open. 2025;6(1):100024. doi:10.1016/j.acepjo.2024.100024
5. Regehr C, Millar D. Situation critical: high demand, low control, and low support in paramedic organizations. Traumatology. 2007;13(1):49-58. doi:10.1177/1534765607299912
6. Bruun H, Milling L, Wittrock D, Mikkelsen S, Huniche L. How prehospital emergency personnel manage ethical challenges: the importance of confidence, trust, and safety. BMC Med Ethics. 2024;25(1):58. doi:10.1186/s12910-024-01044-0
7. Huniche L, Milling L, Wittrock D, Mikkelsen S, Bruun H. Preventing burnout from moral distress among prehospital emergency personnel through action research and targeted clinical ethics support. Sci Rep. 2024;14:31956. doi:10.1038/s41598-024-83507-z
8. Shanafelt TD, Noseworthy JH. Executive leadership and physician well-being: nine organizational strategies to promote engagement and reduce burnout. Mayo Clin Proc. 2017;92(1):129-146. doi:10.1016/j.mayocp.2016.10.004
9. Crowe RP, Fernandez AR, Pepe PE, et al. The association of job demands and resources with burnout among emergency medical services professionals. J Am Coll Emerg Physicians Open. 2020;1(1):6-16. doi:10.1002/emp2.12014
10. Maguen S, de Bourbon S, Batten A, Mason M, Sloan A, Nazzareta D, Graterol J, Pang S, Worthen M. Prevalence of Exposures and Moral Injury in First Responders. J Am Coll Emerg Physicians Open. 2025 Oct 9;6(6):100259. doi: 10.1016/j.acepjo.2025.100259. PMID: 41140928; PMCID: PMC12547314.
Πηγή: The EMS Psyche: Identity, Burnout, and the Culture We Pass On
Παναγιώτης Σπανός
ΔΙΑΣΩΣΤΕΣ ΡΟΔΟΥ
