Ανθεκτικότητα στην προνοσοκομειακή φροντίδα: δεν είναι ατομική υποχρέωση, αλλά οργανωσιακή ευθύνη
Οι διασώστες, τα πληρώματα ασθενοφόρων και οι επαγγελματίες που εργάζονται στην επείγουσα φροντίδα εκτίθενται συστηματικά σε θάνατο, σοβαρούς τραυματισμούς, βία, πίεση χρόνου, αβεβαιότητα και υψηλό φόρτο ευθύνης. Για χρόνια, η συνηθισμένη απάντηση των οργανισμών ήταν ότι οι εργαζόμενοι πρέπει να μάθουν να «αντέχουν περισσότερο». Να διαχειρίζονται καλύτερα το άγχος, να γίνονται ψυχικά ισχυρότεροι και να μην επηρεάζονται τόσο πολύ από τα περιστατικά.
Η προσέγγιση αυτή είναι όχι μόνο ανεπαρκής, αλλά και άδικη. Μεταφέρει την ευθύνη από ένα προβληματικό εργασιακό σύστημα στον ίδιο τον εργαζόμενο. Όταν ένα πλήρωμα εργάζεται με ελλιπή στελέχωση, χωρίς επαρκή χρόνο ανάπαυσης, χωρίς υποστήριξη μετά από κρίσιμα περιστατικά και με μια διοίκηση που αγνοεί τα προβλήματα, κανένα σεμινάριο «θετικής σκέψης» δεν πρόκειται να λύσει το πρόβλημα.
Μια πρόσφατη αφηγηματική ανασκόπηση 49 μελετών από 19 χώρες έρχεται να επιβεβαιώσει αυτό που οι εργαζόμενοι στην πρώτη γραμμή γνωρίζουν ήδη από την εμπειρία τους: η πραγματική ανθεκτικότητα δεν χτίζεται μόνο μέσα στο άτομο. Διαμορφώνεται από την ομάδα, την ηγεσία, τη στελέχωση, την κουλτούρα του οργανισμού και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί συνολικά το σύστημα επείγουσας φροντίδας.
Το πραγματικό μέγεθος του προβλήματος
Η επαγγελματική εξουθένωση στις υπηρεσίες επείγουσας φροντίδας δεν αποτελεί μεμονωμένο ή σπάνιο φαινόμενο. Οι μελέτες που εξετάστηκαν κατέγραψαν ποσοστά burnout από 18% έως 71,4% μεταξύ νοσηλευτών και επαγγελματιών επειγόντων. Στους διασώστες και στους εργαζομένους της προνοσοκομειακής φροντίδας, τα ποσοστά διαταραχής μετατραυματικού στρες κυμαίνονταν από 11% έως 37%. Σε μία μελέτη προσωπικού ασθενοφόρων, η συχνότητα PTSD έφτασε το 30%.
Οι αριθμοί αυτοί δεν περιγράφουν απλώς εργαζομένους που νιώθουν κουρασμένοι μετά από μια δύσκολη βάρδια. Περιγράφουν ανθρώπους που μπορεί να εμφανίζουν επίμονη ψυχική εξάντληση, αποστασιοποίηση, προβλήματα ύπνου, υπερεπαγρύπνηση, δυσκολία συγκέντρωσης, μειωμένη επαγγελματική ικανοποίηση και σκέψεις εγκατάλειψης του επαγγέλματος.
Η πανδημία επιδείνωσε την κατάσταση, όμως δεν τη δημιούργησε. Ανέδειξε και επιτάχυνε προβλήματα που υπήρχαν ήδη: ελλιπή στελέχωση, αυξημένο φόρτο εργασίας, ηθική επιβάρυνση και οργανωσιακή αδυναμία προστασίας του προσωπικού. Η βιβλιογραφία δείχνει ότι οι παραδοσιακοί προστατευτικοί παράγοντες εξασθένησαν μετά την πανδημία και ότι η σοβαρότητα του burnout παρέμεινε υψηλή παρά τις επιμέρους παρεμβάσεις.
Οι πέντε βασικοί πυλώνες της ανθεκτικότητας
Η ανασκόπηση κατέταξε τις διαθέσιμες παρεμβάσεις σε πέντε μεγάλες κατηγορίες. Η συχνότερη ήταν η οργανωσιακή υποστήριξη, η οποία εμφανίστηκε στο 34,7% των μελετών. Ακολούθησαν οι μεταρρυθμίσεις σε επίπεδο συστήματος με 24,5%, τα δομημένα εκπαιδευτικά προγράμματα με 22,4%, η υποστήριξη από συναδέλφους και την ομάδα με 14,3% και η ανάπτυξη της ηγεσίας με μόλις 4,1%.
Η οργανωσιακή υποστήριξη περιλαμβάνει πρακτικές όπως το ευέλικτο πρόγραμμα εργασίας, ηκή ανακατανομή του φόρτου, τα επίσημα συστήματα αναφοράς της βίας, η έμπρακτη διοικητική προστασία και η ύπαρξη πραγματικά προσβάσιμων υπηρεσιών υποστήριξης εργαζομένων. Σε αρκετές μελέτες, η αντιλαμβανόμενη οργανωσιακή υποστήριξη συνδεόταν με μεγαλύτερη ανθεκτικότητα, καλύτερη επαγγελματική ποιότητα ζωής και λιγότερα συμπτώματα μετατραυματικού στρες. Επειδή, όμως, οι περισσότερες από αυτές τις μελέτες ήταν συγχρονικές, δείχνουν συσχέτιση και όχι αποδεδειγμένη αιτιότητα.
Οι μεταρρυθμίσεις σε επίπεδο συστήματος αφορούν πιο βαθιές αλλαγές: ασφαλή στελέχωση, κατάλληλες αναλογίες προσωπικού, πρωτόκολλα για κρίσιμα συμβάντα, επαρκείς αμοιβές, ψυχολογική ασφάλεια και αναδιάρθρωση της λειτουργίας των ομάδων. Σε μελέτη 337 επαγγελματιών, η ψυχολογική ασφάλεια συνδέθηκε με χαμηλότερο burnout, ενώ η οργανωσιακή υποστήριξη συνδέθηκε με μεγαλύτερη εργασιακή δέσμευση.
Για μια υπηρεσία ασθενοφόρων, αυτό μεταφράζεται πρακτικά σε ένα απλό συμπέρασμα: δεν μπορείς να ζητάς ανθεκτικότητα από ένα πλήρωμα που δεν έχει επαρκή ανάπαυση, σταθερό πρόγραμμα, ανθρώπινη στελέχωση και υποστήριξη μετά από δύσκολα περιστατικά. Η ανθεκτικότητα δεν είναι μαγικό ψυχικό απόθεμα. Εξαντλείται όταν το σύστημα καταναλώνει συνεχώς περισσότερα από όσα επιστρέφει.
Η εκπαίδευση βοηθά, αλλά δεν αρκεί
Τα δομημένα ομαδικά εκπαιδευτικά προγράμματα είχαν την ισχυρότερη ποσοτική υποστήριξη. Περιλάμβαναν εργαστήρια ανθεκτικότητας, εκπαίδευση μέσω προσομοίωσης, ενσυνειδητότητα, γνωσιακές-συμπεριφορικές παρεμβάσεις και Θεραπεία Αποδοχής και Δέσμευσης.
Η μοναδική ολοκληρωμένη τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη δοκιμή έδειξε σημαντική βελτίωση της ψυχολογικής ανθεκτικότητας και της ικανότητας ανταπόκρισης σε καταστροφές. Έξι ημιπειραματικές μελέτες κατέγραψαν επίσης θετικά αποτελέσματα, όπως μείωση του αντιλαμβανόμενου στρες και του burnout, βελτίωση της συνεργασίας της ομάδας και αύξηση της ικανοποίησης από την παροχή φροντίδας.
Η μετα-ανάλυση Cochrane, η οποία περιλάμβανε 44 τυχαιοποιημένες δοκιμές και 7.974 επαγγελματίες υγείας, βρήκε μέτρια θετική επίδραση των ομαδικών ψυχολογικών παρεμβάσεων στην ανθεκτικότητα και μέτρια μείωση του στρες. Πρόκειται για το ισχυρότερο ποσοτικό εύρημα της ανασκόπησης.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η εκπαίδευση μπορεί να αντικαταστήσει τις οργανωσιακές αλλαγές. Ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα μπορεί να δώσει εργαλεία σε μια ομάδα. Δεν μπορεί να καλύψει κενές βάρδιες, να εξασφαλίσει ρεπό ή να διορθώσει μια τιμωρητική διοίκηση. Η ίδια η έρευνα δείχνει ότι οι εργαζόμενοι εκτιμούν περισσότερο τις παρεμβάσεις που αντιμετωπίζουν ταυτόχρονα ατομικούς και οργανωσιακούς παράγοντες.
Η ομάδα ως προστατευτικός παράγοντας
Η υποστήριξη από συναδέλφους αποτελεί έναν από τους πιο σταθερούς προστατευτικούς παράγοντες. Τα οργανωμένα δίκτυα ομότιμης υποστήριξης, το mentoring και η δομημένη αποτίμηση περιστατικών μπορούν να περιορίσουν τις επιπτώσεις της ηθικής βλάβης και της επαγγελματικής πίεσης.
Σε μελέτη 703 διασωστών και διαβιβαστών αναγνωρίστηκαν πέντε βασικοί παράγοντες ανθεκτικής αντιμετώπισης: ισορροπία, αποδοχή του εαυτού, κοινωνική υποστήριξη, εργασία και αυτοφροντίδα. Η κοινωνική και συναδελφική υποστήριξη αναδείχθηκε με συνέπεια ως προστατευτικός παράγοντας και στις ποιοτικές μελέτες.
Η υποστήριξη, βέβαια, δεν σημαίνει ότι οι συνάδελφοι πρέπει να μετατραπούν σε άτυπους ψυχολόγους. Ούτε ότι ένα υποχρεωτικό «debriefing» μετά από κάθε δύσκολο περιστατικό είναι πάντοτε κατάλληλο. Σημαίνει ότι πρέπει να υπάρχει ασφαλής, εκπαιδευμένη και εμπιστευτική δυνατότητα επικοινωνίας, χωρίς στιγματισμό και χωρίς φόβο υπηρεσιακών συνεπειών.
Το μεγάλο κενό της ηγεσίας
Η πιο ανησυχητική διαπίστωση της ανασκόπησης είναι ότι μόλις δύο μελέτες επικεντρώθηκαν στην ανάπτυξη της ηγεσίας. Η ποιότητα της σχέσης με τον προϊστάμενο συνδέθηκε με τη μετατραυματική ανάπτυξη, ενώ οι νοσηλευτές ανέφεραν υψηλότερο επαγγελματικό στρες και χαμηλότερη υποστήριξη από την ηγεσία σε σύγκριση με τους ιατρούς.
Στην προνοσοκομειακή φροντίδα, η ηγεσία δεν είναι διακοσμητικός τίτλος. Ο τρόπος με τον οποίο ένας προϊστάμενος, συντονιστής ή διοικητής διαχειρίζεται ένα λάθος, ένα βίαιο συμβάν, έναν θάνατο παιδιού ή την ψυχική δυσκολία ενός εργαζομένου μπορεί να καθορίσει αν το προσωπικό θα αναζητήσει βοήθεια ή θα κλειστεί περισσότερο στον εαυτό του.
Η κακή ηγεσία δεν εξουθενώνει απλώς τους εργαζομένους. Καταστρέφει την εμπιστοσύνη, ενθαρρύνει τη σιωπή και αυξάνει την πιθανότητα τα προβλήματα ασφάλειας να παραμένουν κρυφά. Αντίθετα, μια ηγεσία που ακούει, προστατεύει και αντιδρά έγκαιρα δημιουργεί ψυχολογική ασφάλεια και επιτρέπει στην ομάδα να μαθαίνει από τα περιστατικά αντί να αναζητά αποδιοπομπαίους τράγους.
Τι σημαίνουν τα ευρήματα για τις υπηρεσίες ασθενοφόρων
Η πρακτική εφαρμογή των ευρημάτων στις υπηρεσίες ασθενοφόρων πρέπει να γίνει με προσοχή. Από τις 49 μελέτες, μόνο 12 αφορούσαν διασώστες και άλλους επαγγελματίες συμμαχικών επαγγελμάτων υγείας, ενώ οι περισσότερες έρευνες επικεντρώθηκαν σε νοσηλευτές ΤΕΠ. Δεν είναι, επομένως, επιστημονικά τίμιο να θεωρήσουμε ότι κάθε αποτέλεσμα μεταφέρεται αυτομάτως και χωρίς προσαρμογή στην προνοσοκομειακή φροντίδα.
Παρόλα αυτά, η γενική κατεύθυνση είναι καθαρή. Οι υπηρεσίες ασθενοφόρων χρειάζονται επαρκή και ασφαλή στελέχωση, ουσιαστική διαχείριση της κόπωσης, προβλέψιμο χρόνο ανάπαυσης, σοβαρά πρωτόκολλα αντιμετώπισης της βίας, μηχανισμούς αναφοράς χωρίς φόβο αντιποίνων, εκπαιδευμένη ομότιμη υποστήριξη και ηγεσία που αναλαμβάνει ευθύνη.
Χρειάζονται επίσης μακροχρόνια προγράμματα και όχι αποσπασματικές εκδηλώσεις. Μία διάλεξη για το burnout δεν συνιστά πολιτική προστασίας προσωπικού. Ένα σεμινάριο δύο ωρών δεν ακυρώνει χρόνια υποστελέχωσης. Και μια αφίσα που γράφει «φρόντισε τον εαυτό σου» δεν είναι σοβαρή απάντηση όταν το προσωπικό δεν μπορεί να πάρει άδεια ή ρεπό.
Οι περιορισμοί της έρευνας
Η ανασκόπηση έχει σημαντικά πλεονεκτήματα, αλλά δεν πρέπει να διαβαστεί σαν να δίνει οριστικές απαντήσεις. Οι μελέτες χρησιμοποίησαν 14 διαφορετικά εργαλεία μέτρησης, σχεδόν οι μισές ήταν συγχρονικές και οι περισσότερες δεν είχαν μακροχρόνια παρακολούθηση. Η ανασκόπηση περιέλαβε μόνο αγγλόφωνες δημοσιεύσεις και δεν μπορούσε να πραγματοποιήσει ενιαία μετα-ανάλυση για όλες τις παρεμβάσεις.
Επομένως, δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα ποια παρέμβαση είναι καλύτερη από όλες τις υπόλοιπες. Γνωρίζουμε, όμως, κάτι εξίσου σημαντικό: η ανθεκτικότητα δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως προσωπική δεξιότητα. Η ομάδα, η διοίκηση και το σύστημα διαμορφώνουν αποφασιστικά το αν ένας επαγγελματίας θα μπορέσει να παραμείνει λειτουργικός, υγιής και ασφαλής στην εργασία του.
Συμπέρασμα
Η προνοσοκομειακή φροντίδα απαιτεί ανθρώπους ικανούς να λειτουργούν μέσα σε ακραία πίεση. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι αυτοί είναι άτρωτοι ούτε ότι οφείλουν να πληρώνουν μόνοι τους το ψυχικό κόστος της δουλειάς.
Η ανθεκτικότητα χτίζεται με προσωπικό, χρόνο ανάπαυσης, εκπαίδευση, εμπιστοσύνη, συναδελφική υποστήριξη και διοίκηση που προστατεύει αντί να κατηγορεί.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο πόσο ανθεκτικός είναι ο διασώστης. Το σοβαρότερο ερώτημα είναι αν ο οργανισμός στον οποίο εργάζεται είναι αρκετά υπεύθυνος ώστε να μην τον εξαντλεί.
Βασική πηγή: Sumartini S, Kosasih CE, Trisyani Y, Iskandar S. Building Resilience in Emergency Care Teams: A Narrative Review of Team-Based and Organisational Strategies for Nurses and Allied Health Professionals. Journal of Multidisciplinary Healthcare, 2026.
Βιβλιογραφία
1. Adriaenssens J, de Gucht V, Maes S. Causes and consequences of occupational stress in emergency nurses. J Nurs Manag. 2015;23(3):346–358. doi:10.1111/jonm.12138
2. World Health Organization. State of the World’s Nursing 2020. Geneva: World Health Organization; 2020.
3. Luthar SS, Cicchetti D, Becker B. The construct of resilience. Child Dev. 2000;71(3):543–562. doi:10.1111/1467-8624.00164
4. Connor KM, Davidson JR. Development of the CD-RISC. Depress Anxiety. 2003;18(2):76–82. doi:10.1002/da.10113
5. Stamm BH. The Concise ProQOL Manual. 2nd ed. Pocatello, ID: ProQOL.org; 2010.
6. Maslach C, Leiter MP. Understanding the burnout experience. World Psychiatry. 2016;15(2):103–111. doi:10.1002/wps.20311
7. Jachmann A, Loser A, Mettler A, et al. Burnout, depression, and stress in ED nurses and physicians: a systematic review. JACEP Open. 2025;6:100046. doi:10.1016/j.acepjo.2025.100046
8. Ntatamala I, Adams S. The correlates of PTSD in ambulance personnel and barriers faced in accessing care for work-related stress. Int J Environ Res Public Health. 2022;19:2046. doi:10.3390/ijerph19042046
9. Greinacher A, Derezza-Greeven C, Herzog W, Nikendei C. Secondary traumatization in first responders: a systematic review. Eur J Psychotraumatol. 2019;10:1562840. doi:10.1080/20008198.2018.1562840
10. Jose S, Dhandapani M, Cyriac MC. Burnout and resilience among frontline nurses during COVID-19 pandemic. Indian J Crit Care Med. 2020;24:1081–1088. doi:10.5005/jp-journals-10071-23667
11. Dixon E, Murphy M, Wynne R. A multidisciplinary, cross-sectional survey of burnout and wellbeing in ED staff during COVID-19. Australas Emerg Care. 2022;25:247–252. doi:10.1016/j.auec.2021.12.001
12. Boulton O, Farquharson B. Does moral distress in ED nurses contribute to intentions to leave? A systematic review. Int J Nurs Stud Adv. 2024;6:100164. doi:10.1016/j.ijnsa.2023.100164
13. Kunzler AM, Helmreich I, Chmitorz A, et al. Psychological interventions to foster resilience in healthcare professionals. Cochrane Database Syst Rev. 2020. doi:10.1002/14651858.CD012527.pub2
14. Leppin AL, Bora PR, Tilburt JC, et al. Resiliency training programs. PLoS One. 2014;9(10):e111420. doi:10.1371/journal.pone.0111420
15. Bronfenbrenner U. The Ecology of Human Development. Cambridge, MA: Harvard University Press; 1979.
16. Ungar M. Systemic resilience. Ecol Soc. 2018;23(4):34. doi:10.5751/ES-10385-230434
17. Hart PL, Brannan JD, De Chesnay M, et al. Resilience in nurses: an integrative review. J Nurs Manag. 2014;22(6):720–734. doi:10.1111/j.1365- 2834.2012.01485.x
18. Robertson HD, Elliott AM, Burton C, et al. Resilience of primary healthcare professionals. Br J Gen Pract. 2016;66(647):e423–e433. doi:10.3399/ bjgp16X685261
19. Joseph A, Jose TP. Coping with distress and building resilience among emergency nurses. Indian J Crit Care Med. 2024;28:785–791. doi:10.5005/ jp-journals-10071-24761
20. Boulton O, Farquharson B, Hoyle L. The complexity of emergency nurse retention and turnover pre- and post-COVID-19: a scoping review. J Adv Nurs. 2026. doi:10.1111/jan.70467
21. Cleary M, Kornhaber R, Thapa DK, et al. Interventions to improve resilience among health professionals. Nurse Educ Today. 2018;71:247–263. doi:10.1016/j.nedt.2018.10.002
22. Bevan MP, Priest SJ, Plume RC, Wilson EE. Emergency first responders and professional wellbeing: a qualitative systematic review. Int J Environ Res Public Health. 2022;19:14649. doi:10.3390/ijerph192214649
23. Mason R, Roodenburg J, Williams B. Personality and vocational interest typologies associated with better coping and resilience in paramedicine. Paramedicine. 2024;21:36–44. doi:10.1177/27536386231199289
24. Page MJ, McKenzie JE, Bossuyt PM, et al. The PRISMA 2020 statement. BMJ. 2021;372:n71. doi:10.1136/bmj.n71
25. Peters MDJ, Godfrey CM, Mcinerney P, et al. Ch 11: scoping reviews. In: JBI Manual for Evidence Synthesis. JBI; 2020.
26. Liu G, Hu SH, Ding PP. Associations between family care, organizational support, psychological resilience, and professional quality of life of ED nurses in China. Belitung Nurs J. 2026;12:11–20. doi:10.33546/bnj.4272
27. Kara B, Sahin AU. Post-earthquake emergency nurse allocation: a human resource management approach based on simulation modeling. BMC Emerg Med. 2025;26:11. doi:10.1186/s12873-025-01421-7
28. Lee SM, Sung KM. Effects of a violence coping program based on the middle-range theory of resilience on emergency room nurses. J Korean Acad Nurs. 2017;47:332–344. doi:10.4040/jkan.2017.47.3.332
29. Ravanbakhsh L, Ebrahimi MI, Haddadi A, Yazdi-Ravandi S. Effects of ACT on resiliency, self-compassion, and Corona disease anxiety in medical staff. Iran J Psychiatry Behav Sci. 2023;17:e136845. doi:10.5812/ijpbs-136845
30. Jung SY, Park JH. Association of nursing work environment, relationship with the head nurse, and resilience with post-traumatic growth in ED nurses. Int J Environ Res Public Health. 2021;18(6):2857. doi:10.3390/ijerph18062857
31. Popay J, Roberts H, Sowden A, et al. Guidance on the Conduct of Narrative Synthesis in Systematic Reviews. Lancaster: ESRC Methods Programme; 2006.
32. Haugland WA, Crenshaw JT, Gilder RE. Implementing a resilience bundle for emergency nurses. J Emerg Nurs. 2023;49:40–49. doi:10.1016/j. jen.2022.08.009
33. Jiang JX, Liu SY, Chi CW, et al. Exploring promotion factors of resilience among emergency nurses: a qualitative study in Shanghai, China. BMJ Open. 2024;14:e082231. doi:10.1136/bmjopen-2023-082231
34. Huang HJ, Su Y, Liao LW, Li R, Wang L. Perceived organizational support, self-efficacy and cognitive reappraisal on resilience in emergency nurses. J Adv Nurs. 2024;80:2379–2391. doi:10.1111/jan.16006
35. Han CY, Chen LC, Lin CC, Goopy S, Lee HL. How emergency nurses develop resilience in the context of workplace violence: a grounded theory study. J Nurs Scholarsh. 2021;53:533–541. doi:10.1111/jnu.12668
36. Lan L, Zhou MC, Wang L, Chen XL, Dai M, Zhang JN. Enhancing emergency nurses’ disaster nursing ability and psychological resilience: a randomized controlled trial. Emerg Med Int. 2023;2023:1–9. doi:10.1155/2023/6108057
37. Kim YA, Park JS. Development and application of an overcoming compassion fatigue program for emergency nurses. J Korean Acad Nurs. 2016;46:260–270. doi:10.4040/jkan.2016.46.2.260
38. El Riz AT, Dimitriadou M, Karanikola M. Workplace violence, self-perceived resilience and associations with turnover intention among ED nurses. Healthcare. 2025;13:2562. doi:10.3390/healthcare13202562
39. Awad NHA, El-Sayed BKM, Ashour HMA. Unlocking innovation and resilience among emergency nurses through cultural intelligence. BMC Nurs. 2025;24:919. doi:10.1186/s12912-025-03569-w
40. Tao J, Wang Y, Chen M, Yan Z, Huang P. Chain mediating effect of perceived organizational support and resilience on workplace violence and professional identity of emergency nurses. BMC Nurs. 2025;24:769. doi:10.1186/s12912-025-03350-z
41. Vaisi-Raygani A, Moradi M, Salari N, et al. Resilience and nursing care quality in emergency departments: a 2024 study in Kermanshah, Iran. BMC Nurs. 2025;24:1152. doi:10.1186/s12912-025-03749-8
42. Kim S, Gu M, Sok S. Relationships between violence experience, resilience, and nursing performance of emergency room nurses. Int J Environ Res Public Health. 2022;19(5):2617. doi:10.3390/ijerph19052617
43. Zhou S, Yin H. A cross-sectional study of PTSD, career resilience and perceived organizational support in ED nurses. Sci Rep. 2025. doi:10.1038/ s41598-025-22378-4
44. Dong AP, Pan YF, He FH. A model for predicting secondary traumatic stress in emergency nurses: roles of occupational stress, empathy, and resilience. Front Med. 2025;12. doi:10.3389/fmed.2025.1712821
45. Rantung G, Griffiths D, Moss C. The social processes that emergency nurses use to achieve sustainability: a constructivist grounded theory. J Adv Nurs. 2021. doi:10.1111/jan.15270
46. Wang CL, Peng YS, Huang LJ, Zhu SL, Zeng HY, Mao SF. Network analysis of self-efficacy and professional resilience in emergency nurses. J Adv Nurs. 2026. doi:10.1111/jan.70557
47. Norouzinia R, Yarmohammadian MH, Ferdosi M, Masoumi G, Ebadi A. Development and psychometric evaluation of the emergency nurses’ professional resilience tool. PLoS One. 2022;17:e0269539. doi:10.1371/journal.pone.0269539
48. Lu J, Xu P, Ge J, Zeng H, Liu W, Tang P. Analysis of factors affecting psychological resilience of emergency room nurses under public health emergencies. INQUIRY. 2023;60:00469580231155296. doi:10.1177/00469580231155296
49. Munn LT, OConnell N, Huffman C, et al. Job-related factors associated with burnout and work engagement in emergency nurses: evidence to inform systems-focused interventions. J Emerg Nurs. 2025;51:249–260. doi:10.1016/j.jen.2024.10.007
50. Abu-Alhaija DM, Gillespie GL. Critical clinical events and resilience among emergency nurses in 3 trauma hospital-based EDs. J Emerg Nurs. 2022;48:525–537. doi:10.1016/j.jen.2022.05.001
51. Sun X, Wang B, Zhu M, Wu D, Yang M, Zhang C. The positive effect of perceived social support and moral resilience between moral injury and health-related productivity loss among emergency nurses. Front Public Health. 2025;13:1678811. doi:10.3389/fpubh.2025.1678811
52. Feng T, Hu L, Yang YL, Du C, Li JJ. Effective strategies for cultivating rapid response, team collaboration, and stress resistance in emergency standardized training nurses. Front Med. 2025;12:1683359. doi:10.3389/fmed.2025.1683359
53. McCormick E, Devine S, Crilly J, Brough P, Greenslade J. Measuring occupational stress in emergency departments. Emerg Med Australas. 2019;31:619–625. doi:10.1111/1742-6723.13262
54. Lorenz J, Schacher S. Well-being in the emergency department: an integrative approach to promoting health and resilience. Notf Rett Med. 2025. doi:10.1007/s10049-025-01506-7
55. Wild J, El-Salahi S, Tyson G, et al. Preventing PTSD, depression in student paramedics: protocol for PREVENT-PTSD, an RCT of online cognitive training for resilience. BMJ Open. 2018;8(12):e022292. doi:10.1136/bmjopen-2018-022292
56. Bilsker D, Gilbert M, Alden L, Sochting I, Khalis A. Basic dimensions of resilient coping in paramedics and dispatchers. Australas J Paramed. 2019;16:1–8. doi:10.33151/AJP.16.690
57. Walton M, McLachlan S, Nelson M, et al. A psychological resilience briefing intervention for helicopter emergency medical service observers. Air Med J. 2022;41:549–555. doi:10.1016/j.amj.2022.07.010
58. Mann K, Delport S, Stanton R, Every D. Exploring resilience in undergraduate and early career paramedics. Australas J Paramed. 2021;18:1–7. doi:10.33151/AJP.18.894
59. Wild J, Smith KV, Thompson E, et al. A prospective study of pre-trauma risk factors for PTSD and depression. Psychol Med. 2016;46:2571–2582. doi:10.1017/S0033291716000532
60. Bartoszuk J, Sierakowska M. Selected aspects of psychosocial functioning of medical personnel of emergency medical teams. Front Public Health. 2026;13:1754424. doi:10.3389/fpubh.2025.1754424
61. Janes G, Harrison R, Johnson J, et al. Multiple meanings of resilience: health professionals’ experiences of a dual element training intervention. J Eval Clin Pract. 2022;28:315–323. doi:10.1111/jep.13555
62. Caulfield R, Wiseman T, Gullick J, Ogilvie R. Factors preceding occupational distress in emergency nurses: an integrative review. J Clin Nurs. 2023;32:3341–3360. doi:10.1111/jocn.16461
63. Hsieh HF, Chen YM, Chen SL, Wang HH. Understanding the workplace-violence-related perceptions and coping strategies of nurses in emergency rooms. J Nurs Res. 2023;31:e304. doi:10.1097/jnr.0000000000000581
64. Bellas HC, Arcuri R, Ferreira DD, et al. Complex systems design based on actual system functioning: coping with variability in a national water ambulances service. Work. 2022;73(s1):S265–77. doi:10.3233/WOR-211211
65. Alanazi MA, Shaban M. Challenges and strategies in maintaining continuity of care for chronic disease patients by emergency nurses during disasters. Int Nurs Rev. 2025;72:e70029. doi:10.1111/inr.70029
Παναγιώτης Σπανός
ΔΙΑΣΩΣΤΕΣ ΡΟΔΟΥ
