Ένας ασθενής χρειάζεται τη βοήθειά σου, αλλά οι πληροφορίες είναι ελλιπείς, οι διαθέσιμοι πόροι περιορισμένοι και η ομάδα περιμένει ένα σαφές σχέδιο.
Αυτή η περιγραφή θα μπορούσε να αφορά πολλές καταστάσεις. Ίσως σου έρχεται στο μυαλό μια διάσωση σε απομακρυσμένο βουνό. Μπορεί, όμως, να αναγνωρίζεις την εικόνα από τη δική σου κλινική πράξη, ακόμη και από μια πρόσφατη βάρδια.
Η Ιατρική σε Απομακρυσμένο και Φυσικό Περιβάλλον, γνωστή ως Wilderness Medicine, αναδεικνύει αυτές τις προκλήσεις. Όταν εργάζεσαι χωρίς άμεση πρόσβαση σε διαγνωστικές εξετάσεις, εξειδικευμένη υποστήριξη και τον εξοπλισμό που έχεις συνηθίσει, χρειάζεται να σταθμίζεις προσεκτικά τις προτεραιότητες, να επικοινωνείς τις αποφάσεις και να αναγνωρίζεις πότε το σχέδιο πρέπει να αλλάξει. Η βοήθεια μπορεί να αργήσει και οι συνθήκες γύρω σου να γίνουν μέρος του ίδιου του κλινικού προβλήματος.
Δεν χρειάζεται να ασχολείσαι επαγγελματικά με την ιατρική σε τέτοια περιβάλλοντα για να ωφεληθείς από αυτές τις δεξιότητες. Τις χρησιμοποιείς όπου κι αν εργάζεσαι, ακόμη κι όταν ο επόμενος ασθενής σου βρίσκεται πολύ πιο κοντά σε ένα νοσοκομείο παρά σε μια βουνοπλαγιά.
Η εξάσκησή τους σε ένα ασυνήθιστο περιβάλλον μπορεί επίσης να σε βοηθήσει να παρατηρήσεις πλευρές της πρακτικής σου που δύσκολα διακρίνεις μέσα στις καθημερινές σου συνήθειες.
Λήψη αποφάσεων με ελλιπείς πληροφορίες
Στην κλινική πράξη, οι αποφάσεις συχνά προηγούνται της βεβαιότητας.
Μπορεί να περιμένεις αποτελέσματα εξετάσεων, να διαθέτεις περιορισμένο ιστορικό ή να αξιολογείς έναν άνθρωπο του οποίου η κατάσταση μεταβάλλεται. Παρ’ όλα αυτά, πρέπει να αποφασίσεις τι έχει σημασία τώρα, τι μπορεί να περιμένει και ποια αλλαγή θα σε οδηγούσε σε διαφορετική προσέγγιση.
Η ιατρική σε απομακρυσμένες περιοχές κάνει αυτή τη διαδικασία ιδιαίτερα εμφανή. Όταν οι εξετάσεις και η συμβουλή ειδικού δεν είναι άμεσα διαθέσιμες, η κλινική αξιολόγηση, η επανειλημμένη παρατήρηση και η σαφής συλλογιστική αποκτούν κεντρική θέση στο σχέδιο φροντίδας. Χρειάζεται να εργαστείς με τις πληροφορίες που διαθέτεις, διατηρώντας επίγνωση όσων ακόμη δεν γνωρίζεις.
Αυτό δημιουργεί μια ευκαιρία να εξετάσεις πώς έφτασες εξαρχής στην απόφαση.
Μήπως έχουμε προσκολληθεί στην πρώτη μας εξήγηση; Δίνουμε αρκετή βαρύτητα στις νέες πληροφορίες; Κατανοούν όλοι στην ομάδα γιατί επιλέξαμε αυτή την προσέγγιση;
Αυτές οι ερωτήσεις μπορεί να προκαλούν δυσφορία, ιδιαίτερα όταν έχεις ήδη επενδύσει χρόνο και προσπάθεια σε ένα σχέδιο. Η αλλαγή κατεύθυνσης μπορεί να φαίνεται δυσκολότερη όταν η ομάδα είναι απασχολημένη ή όταν εσύ πρότεινες την αρχική προσέγγιση.
Η εξάσκηση στην επανεκτίμηση έχει σημασία. Μια αρχική απόφαση μπορεί να ήταν εύλογη και παρ’ όλα αυτά να χρειάζεται αλλαγή καθώς προκύπτουν νέα δεδομένα.
Μια μικρή πιλοτική μελέτη, η οποία αξιοποίησε τη λήψη αποφάσεων σε απομακρυσμένο φυσικό περιβάλλον στην ιατρική εκπαίδευση, διερεύνησε αυτή τη σύνδεση. Οι συμμετέχοντες ανέφεραν ότι κατανόησαν καλύτερα πώς οι γνωστικές προκαταλήψεις μπορούν να επηρεάζουν τις κλινικές αποφάσεις. Τα ευρήματα ήταν διερευνητικά και η συμμετοχή περιορισμένη. Ωστόσο, υποδηλώνουν ότι η εκπαίδευση στην ύπαιθρο μπορεί να προσφέρει ένα χρήσιμο πλαίσιο για την εξέταση συνηθειών σκέψης που επηρεάζουν και τη φροντίδα των ασθενών.
Η συγκεκριμένη μελέτη και οι υπόλοιπες πηγές παρατίθενται στο τέλος του άρθρου.
Για τους επαγγελματίες υγείας, η πιθανή αξία βρίσκεται στον χρόνο που δίνεται για να αναγνωρίσουν την αβεβαιότητα, να εξηγήσουν μια απόφαση και να εξασκηθούν στην αναθεώρησή της. Αυτό περιλαμβάνει και την ικανότητα να πουν:
«Αυτή ήταν η υπόθεση εργασίας μας, αλλά κάτι έχει αλλάξει».
Τι συμβαίνει όταν όλοι περιμένουν ένα σχέδιο;
Η ηγεσία μπορεί να ακούγεται αφηρημένη έννοια, μέχρι τη στιγμή που μια ομάδα χρειάζεται να αξιολογήσει έναν πάσχοντα και να συμφωνήσει πώς θα τον μεταφέρει σε ασφαλές σημείο.
Τότε αποκτά πρακτικό περιεχόμενο. Κάποιος χρειάζεται να καθορίσει προτεραιότητες, να βεβαιωθεί ότι οι εργασίες έχουν γίνει κατανοητές και να παρακολουθεί όσα συμβαίνουν πέρα από τον δικό του άμεσο ρόλο.
Οι ερωτήσεις που χρειάζεται να τεθούν είναι συχνά απλές: Ποιος συντονίζει την ανταπόκριση; Γνωρίζει ο καθένας τον ρόλο του; Έχει παρατηρήσει κάποιος έναν κίνδυνο που διέφυγε από την υπόλοιπη ομάδα;
Πιθανότατα αναγνωρίζεις αυτές τις ερωτήσεις και από την καθημερινή εργασία στον χώρο της υγείας.
Το πλαίσιο TeamSTEPPS του αμερικανικού Οργανισμού Έρευνας και Ποιότητας στην Υγειονομική Περίθαλψη, AHRQ, αναδεικνύει τη σημασία της κοινοποίησης του σχεδίου φροντίδας, της αποσαφήνισης των ευθυνών και της σύντομης επανασυνεννόησης της ομάδας όταν οι συνθήκες αλλάζουν.
Στην πράξη, αυτό μπορεί να σημαίνει ότι αφιερώνεις λίγο χρόνο για να εξηγήσεις τι σε ανησυχεί περισσότερο και τι χρειάζεσαι από κάθε μέλος. Μπορεί να σημαίνει ότι ελέγχεις αν ένα αίτημα έγινε κατανοητό ή ότι ρωτάς έναν πιο σιωπηλό συνάδελφο αν παρατήρησε κάτι που πρέπει να εξετάσει η ομάδα.
Χρειάζεται επίσης κρίση για να αναγνωρίζεις πότε πρέπει να αναλάβεις πρωτοβουλία και πότε κάποιος άλλος είναι καταλληλότερος να ηγηθεί. Ένας συνάδελφος μπορεί να διαθέτει πιο σχετική εμπειρία, καθαρότερη εικόνα της κατάστασης ή πληροφορίες που εσύ δεν έχεις ακόμη ακούσει.
Ένα ασυνήθιστο εκπαιδευτικό περιβάλλον σού προσφέρει την ευκαιρία να προσέξεις αυτές τις συμπεριφορές.
Πόσο καθαρά επικοινωνείς υπό πίεση; Αφήνεις χώρο για ερωτήσεις; Όταν συγκεντρώνεσαι σε μια κλινική ενέργεια, ποιος παρακολουθεί το συνολικό σχέδιο;
Δεν χρειάζεται να έχεις διοικητικό τίτλο για να σου φανούν χρήσιμες αυτές οι ερωτήσεις.
Η επινοητικότητα περιλαμβάνει και τη γνώση των ορίων σου
Οι περιορισμένοι πόροι σε ωθούν να σκεφτείς προσεκτικά τι χρειάζεται να επιτύχει μια παρέμβαση.
Όταν ο εξοπλισμός που θα χρησιμοποιούσες συνήθως δεν είναι διαθέσιμος, χρειάζεται να εξετάσεις τις επιλογές σου και κατά πόσο είναι κατάλληλες για τον ασθενή και τις συγκεκριμένες συνθήκες.
Τι προσπαθούμε να επιτύχουμε; Τι μπορούμε να κάνουμε με ασφάλεια χρησιμοποιώντας τους διαθέσιμους πόρους; Ποιοι είναι οι κίνδυνοι; Πότε χρειαζόμαστε πρόσθετη υποστήριξη;
Πρακτικές ασκήσεις μετακίνησης πάσχοντος ή αντιμετώπισης καταγμάτων μπορούν να κάνουν αυτή τη διαδικασία απτή. Εξετάζεις τις ανάγκες του ασθενούς σε συνδυασμό με τον εξοπλισμό, το προσωπικό και τις συνθήκες γύρω σου. Το σχέδιο πρέπει να είναι κατάλληλο για τον πάσχοντα και εφαρμόσιμο από την ομάδα που θα το υλοποιήσει.
Η σύνδεση με την καθημερινή πρακτική βρίσκεται σε αυτή την αξιολόγηση και στον σχεδιασμό. Μπορεί να φροντίζεις κάποιον ενώ περιμένεις τη διακομιδή του, να ανταποκρίνεσαι προτού φτάσει ολόκληρη η ομάδα ή να εργάζεσαι σε έναν λιγότερο οικείο χώρο.
Σε κάθε περίπτωση, χρειάζεται να κατανοείς τι μπορεί να γίνει με ασφάλεια τώρα και τι απαιτεί επιπλέον πόρους ή εξειδικευμένη γνώση. Κάθε προσαρμογή πρέπει να λαμβάνει υπόψη την επάρκειά σου, τις τοπικές οδηγίες και τους κλινικούς κινδύνους.
Η επινοητικότητα αρχίζει επίσης πολύ πριν από το επείγον περιστατικό. Ο έλεγχος του εξοπλισμού, η γνώση των περιορισμών του και η πρόβλεψη πιθανών αναγκών μπορούν να σου προσφέρουν περισσότερες επιλογές όταν οι συνθήκες δυσκολέψουν.
Η Ιατρική σε Απομακρυσμένο και Φυσικό Περιβάλλον προσφέρει ένα πλαίσιο για να εξετάσεις προσεκτικά αυτές τις αποφάσεις, επειδή οι συνέπειες της προετοιμασίας —ή ενός κενού στην προετοιμασία— μπορούν να γίνουν εμφανείς πολύ γρήγορα.
Ο ασθενής, η ομάδα και όλα όσα συμβαίνουν γύρω τους
Είναι εύκολο να απορροφηθείς από την εργασία που βρίσκεται ακριβώς μπροστά σου, ιδιαίτερα όταν απαιτεί συγκέντρωση.
Στο μεταξύ, όμως, άλλα πράγματα αλλάζουν.
Σε μια απομακρυσμένη περιοχή, ο καιρός μπορεί να επιδεινώνεται, το φως της ημέρας να λιγοστεύει ή ένα μέλος της ομάδας να κουράζεται τόσο ώστε να δυσκολεύεται να συνεισφέρει με ασφάλεια. Ένα σχέδιο απομάκρυνσης που φαινόταν απλό πριν από μία ώρα μπορεί να χρειάζεται επανεξέταση.
Σε ένα κλινικό περιβάλλον, η ευρύτερη εικόνα μπορεί να περιλαμβάνει αυξανόμενο φόρτο εργασίας, τη διαθεσιμότητα εξοπλισμού, καθυστερήσεις σε άλλα σημεία της υπηρεσίας ή έναν συνάδελφο που δυσκολεύεται να ανταποκριθεί.
Αυτές οι συνθήκες επηρεάζουν όσα μπορεί να προσφέρει η ομάδα, ακόμη κι όταν οι άμεσες κλινικές ανάγκες του ασθενούς παραμένουν ίδιες.
Οι οδηγίες του AHRQ για την παρακολούθηση της κατάστασης ενθαρρύνουν τις ομάδες να προσέχουν τον ασθενή, τους συναδέλφους, το περιβάλλον και την πρόοδο προς τον στόχο. Είναι μια χρήσιμη υπενθύμιση ότι η επίγνωση της κατάστασης αποτελεί ευθύνη που εκτείνεται πέρα από το άτομο που εκτελεί μια συγκεκριμένη ενέργεια.
Εδώ μπορεί να κάνει τη διαφορά ένα δεύτερο ζευγάρι μάτια. Κάποιος που είναι λιγότερο απορροφημένος από την άμεση παρέμβαση μπορεί να εντοπίσει μια αλλαγή, να αναγνωρίσει ένα πρόβλημα ή να ρωτήσει αν το υπάρχον σχέδιο παραμένει ρεαλιστικό.
Η αποτελεσματική συνεργασία περιλαμβάνει τόσο την αποδοχή αυτής της συνεισφοράς όσο και την άνεση να την προσφέρεις.
Χρόνος για να κατανοήσεις τι συνέβη
Μετά από μια δύσκολη κατάσταση, μπορεί να θυμάσαι ακριβώς τι έκανες, χωρίς να είχες την ευκαιρία να εξετάσεις γιατί το έκανες.
Ίσως η επικοινωνία μπερδεύτηκε. Ίσως δύο άνθρωποι ανέλαβαν την ίδια εργασία, ενώ κάτι άλλο παραλείφθηκε.
Ή μπορεί η ομάδα να συνεργάστηκε ιδιαίτερα καλά και να υπάρχει κάτι που αξίζει να κατανοήσετε και να επαναλάβετε.
Σε μια πολυάσχολη βάρδια, η εξεύρεση χρόνου για τέτοιες συζητήσεις μπορεί να είναι δύσκολη.
Η εκπαίδευση με σενάρια δημιουργεί χώρο για να εξεταστούν αυτά τα ζητήματα. Οι συμμετέχοντες μπορούν να επεξεργαστούν ένα πρόβλημα, να λάβουν ανατροφοδότηση και να συζητήσουν πώς οι αποφάσεις και η επικοινωνία τους επηρέασαν την άσκηση.
Αυτή η συζήτηση μπορεί να αποκαλύψει μια απόσταση ανάμεσα σε αυτό που κάποιος ήθελε να μεταφέρει και σε αυτό που κατάλαβαν οι υπόλοιποι. Μπορεί να θεωρούσες ότι ένα αίτημα ήταν σαφές, ενώ ένας συνάδελφος άκουσε κάτι διαφορετικό. Μπορεί να υπέθεσες ότι όλοι γνώριζαν το σχέδιο, επειδή κανείς δεν έκανε ερώτηση.
Είναι χρήσιμο να ανακαλύπτονται αυτά στην εκπαίδευση.
Μια βρετανική μελέτη προγράμματος διδασκαλίας Wilderness Medicine διαπίστωσε βελτίωση στην αυτοπεποίθηση που ανέφεραν οι συμμετέχοντες φοιτητές Ιατρικής. Το εύρημα είναι ενθαρρυντικό, αν και η αυξημένη αυτοπεποίθηση δεν αποδεικνύει από μόνη της βελτίωση της κλινικής απόδοσης ή της έκβασης των ασθενών.
Η ευκαιρία για αναστοχασμό αποτελεί σημαντικό μέρος της μάθησης. Το TeamSTEPPS προτείνει δομημένη ανασκόπηση μετά τη δράση, ώστε να εξετάζεται τι λειτούργησε, τι μπορεί να βελτιωθεί και πώς θα μπορούσε η ομάδα να προσαρμόσει την προσέγγισή της στο μέλλον.
Μια καλή συζήτηση πρέπει να καταλήγει σε κάτι συγκεκριμένο που θα αξιοποιήσεις στη συνέχεια. Ίσως να εξηγείς νωρίτερα τις προτεραιότητές σου, να επιβεβαιώνεις ότι οι ρόλοι έχουν γίνει κατανοητοί ή να προσκαλείς πιο συνειδητά τους άλλους να εκφράσουν ανησυχίες.
Κλινική σημείωση
Το άρθρο παρέχει μια εκπαιδευτική επισκόπηση για επαγγελματίες υγείας. Η αξιολόγηση και η αντιμετώπιση πρέπει να ακολουθούν τις ισχύουσες οδηγίες, το σχέδιο υγειονομικής κάλυψης της δραστηριότητας ή διοργάνωσης, τα τοπικά πρωτόκολλα και το πεδίο επαγγελματικών αρμοδιοτήτων του επαγγελματία υγείας.
Πηγές και περαιτέρω μελέτη
- Petelinsek et al. — Decision-Making in the Backcountry and Its Clinical Applications in Medical Education: A Pilot Experiential Learning Workshop. An exploratory study examining outdoor learning and awareness of cognitive biases in clinical decision-making. Read on PubMed.
- To et al. — Wilderness Medicine Simulation-Based Teaching Program for Medical Students in the UK (2020). An evaluation of practical wilderness medicine teaching, including changes in participants’ self-reported confidence. Read on PubMed.
- Agency for Healthcare Research and Quality — TeamSTEPPS: Team Leadership. Guidance on sharing plans, clarifying roles and adapting as a team. Explore the guidance.
- Agency for Healthcare Research and Quality — TeamSTEPPS: Situation Monitoring. Tools to support awareness of patients, colleagues and the working environment. Explore the guidance.
- Agency for Healthcare Research and Quality — Reviewing the Team’s Performance: Debrief. Guidance on using structured reflection to support learning and team performance. Read the guidance.
Πηγή: Why Wilderness Medicine Skills Matter in Your Clinical Practice
Παναγιώτης Σπανός
ΔΙΑΣΩΣΤΕΣ ΡΟΔΟΥ
