Κεφάλαιο 4.
Πρώτες Βοήθειες Ψυχικής Υγείας
4.1. Τι περιλαμβάνουν οι Α΄ΒΨΥ
Ο όρος των PFA δημιουργήθηκε το 1940. Με το πέρασμα των χρόνων η χρήση τους
αυξάνεται όλο ένα και περισσότερο καθώς τα γεγονότα κρίσης είναι όλο και πιο συχνά (WHO,
2016).
Σύμφωνα με το εγχειρίδιο του Π.Ο.Υ. (2011), οι Α’ ΒΨΥ σχετίζονται με:
• την διερεύνηση των αναγκών ατόμων που έχουν βιώσει ένα τραυματικό γεγονός
• την διάθεση αγαθών με σκοπό να καλυφθούν βασικές ανθρώπινες ανάγκες όπως είναι
το φαγητό και το νερό
• την ενεργητική ακρόαση σε περίπτωση που υπάρχει ανάγκη για επικοινωνία
• τον καθησυχασμό του άλλου προκειμένου να καταφέρει να αισθανθεί ηρεμία
• την διασύνδεση με άλλες υπηρεσίες υποστήριξης
• την προφύλαξη από το να δημιουργηθεί μεγαλύτερο τραύμα.
Σύμφωνα με το National Child Traumatic Stress Network (2000), οι Ψυχολογικές
Πρώτες Βοήθειες (PFA), αποτελούν μια διαδικασία προσέγγισης ατόμων που έχουν πληγεί από
μια καταστροφή ή έχουν ζήσει ένα τραγικό συμβάν.
Σκοπός είναι τα άτομα αυτά να νιώσουν
στο ελάχιστο την αρχική δυσφορία που τους προκάλεσε το τραυματικό γεγονός και να
ενισχυθούν κατάλληλα για να είναι ικανοί να προσαρμοστούν αντιμετωπίζοντας τις όποιες
δυσκολίες συναντήσουν. Φυσικά, δεν είναι απαραίτητο ότι όλα τα άτομα που βιώσαν την
συγκεκριμένη κρίση θα παρουσιάσουν προβλήματα ψυχικής υγείας ή μακροχρόνιες δυσκολίες.
Οι Α’ ΒΨΥ είναι η στήριξη ενός ατόμου το οποίο βρίσκεται σε κρίση και δεν είναι σε θέση
να βοηθήσει τον εαυτό του (Μυριούνης, 2020).
Όταν ένα άτομο εκπαιδεύεται στις Α΄ΒΨΥ, ακολουθεί συγκεκριμένα βήματα ως αρωγός
ενός ατόμου που βιώνει μια ψυχική κρίση. Απώτερος στόχος είναι η αποφυγή ανάπτυξης
ψυχικού τραύματος στον πληγέντα. Η λύση είναι προσωρινή και εφαρμόζεται έως ότου το άτομο
φτάσει σε κάποιον ειδικό ή καταφέρει να ξεπεράσει την κρίση. Οι Α΄ΒΨΥ μπορεί να
παρασχεθούν σε διάφορα μέρη όπως είναι το σπίτι, το σχολείο, η δουλειά, ένα λεωφορείο, στον
στρατό, σε ένα ασθενοφόρο και στο νοσοκομείο (Αποστολή, χ.η.).
Τα πλεονεκτήματα είναι αρκετά. Καταρχάς, χρησιμοποιούνται τεχνικές αξιολόγησης των
άμεσων ανησυχιών και αναγκών των πληγέντων. Οι τεχνικές αυτές μπορούν να παρασχεθούν
σε μια ποικιλία καταστροφών και τραγικών συμβάντων αλλά και σε μια ποικιλία ανθρώπων
διαφόρων ηλικιών και υπόβαθρου. Επίσης, δίνονται πληροφορίες οι οποίες θα μπορέσουν να
χρησιμοποιηθούν στο μέλλον κατά την διάρκεια της ανάρρωσης- αποκατάστασης των
πληγέντων (“Phycological First Aid”, 2020).
Οι PFA, αποτελούν μια προσέγγιση που βασίζεται στην έννοια της ανθρώπινης
ανθεκτικότητας. Στόχος είναι η μείωση των συμπτωμάτων του στρες και η βοήθεια για υγιή
ανάρρωση μετά από ένα τραγικό συμβάν (“Phycological First Aid”, χ.η.).
Τέλος, οι Α΄ΒΨΥ δεν αποτελούν κάποιας μορφής θεραπεία ή συμβουλευτικής
υποστήριξης, δεν προκύπτει κάποια διάγνωση μέσα από αυτήν την διαδικασία (Καραμάνου,
2015).
4.2. Βασικές αρχές των Α΄ΒΨΥ
Σύμφωνα με το εγχειρίδιο του Π.Ο.Υ. (2011), οι τρεις βασικές αρχές των Α’ ΒΨΥ
περιγράφονται από τις λέξεις: «παρατηρώ», «ακούω» και «διασυνδέω».
• Η παρατήρηση σχετίζεται με τον έλεγχο του σημείου όπου βρίσκεται το άτομο και
επιβεβαίωση ότι είναι ασφαλές, με τον εντοπισμό των ατόμων που χρήζουν άμεσης
βοήθειας και με την παροχή ειδών πρώτης ανάγκης και συναισθηματικής στήριξης.
• Η ακρόαση σχετίζεται με την ικανότητα του αρωγού να αφουγκράζεται τις ανάγκες και τις
ανησυχίες του ατόμου που έχει πληγεί και χρειάζεται ενίσχυση ώστε να αισθανθεί
ηρεμία.
• Η διασύνδεση αφορά την ενημέρωση για το ποιες υπηρεσίες λειτουργούν στον χώρο.
Τέτοιες υπηρεσίες συνήθως είναι ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, παροχή ειδών πρώτης
ανάγκης, ψυχολογική στήριξη και βοήθειας ώστε να έρθουν σε επαφή με συγγενείς και
φίλους
Σύμφωνα με τον Καλφούντζο (2018), οι βασικές αρχές των Α’ ΒΨΥ είναι:
❖ η προστασία του επιζώντα από περαιτέρω έκθεση στον κίνδυνο
❖ η άμεση προσοχή μας ενός ατόμου που χρήζει ιατρικής φροντίδας έως ότου λάβει
ιατρική φροντίδα και
❖ ο έλεγχος του πεδίου για τα άτομα που μπορεί να βλάψουν τον εαυτό τους ή και
άλλους.
Μια από τις βασικότερες αρχές της διαδικασίας παροχής Α΄ΒΨΥ είναι ο σεβασμός των
δικαιωμάτων, ο σεβασμός της σωματικής και ψυχικής ασφάλειας καθώς και η διατήρηση της
αξιοπρέπειας τους των ατόμων που έχουν πληγεί (Εγχειρίδιο Π.Ο.Υ., 2011).
Η ενεργητική ακρόαση αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά των PFA. Η
αποτελεσματικότητα της είναι βασικό κομμάτι της ψυχολογικής υποστήριξης. Πολλοί άνθρωποι
φαίνεται ότι έχουν την ανάγκη να μιλήσουν για την εμπειρία τους έπειτα από ένα τραυματικό
γεγονός. Ένας από τους βασικότερους στόχους των PFA είναι το να ενημερωθούν όλα τα άτομα
ότι υπάρχει κάποιος διαθέσιμός στον χώρο να βοηθήσει. Το άτομο που παρέχει τις PFA δεν
είναι θεραπευτής και δεν έχει γνώσεις ψυχοπαθολογίας. Αρκεί να είναι ενεργός ακροατής και
πραγματικά παρόν. Με αυτόν τον τρόπο θα είναι σε θέση να κατανοήσει τις ανάγκες και το είδος
της υποστήριξης που έχει ανάγκη το άτομο που έχει πληγεί. (Gerard, 2016).
Η καλή επικοινωνία βοηθάει ώστε το άτομο που έχει βιώσει μια κρίση να χαλαρώσει, να
μειωθεί το άγχος του, να νιώσει ασφαλής και ότι προστατεύεται. Υπάρχουν περιπτώσεις που
κάποιος επιθυμεί να μιλήσει για την εμπειρία του, άλλος για τα συναισθήματα του και κάποιος
άλλος δεν θέλει να μιλήσει καθόλου. Του αρκεί να βλέπει πως είναι κάποιος κοντά του σε
περίπτωση που κάποια στιγμή του δημιουργηθεί η ανάγκη να μιλήσει (Εγχειρίδιο ΠΟΥ, 2011).
Υπάρχουν διαφορετικά μοντέλα PFA αλλά σε γενικές γραμμές βασίζονται στην ίδια
φιλοσοφία.
Σύμφωνα με το Treatment and Services Adaption Center (χ.χ), οι PFA ξεκίνησαν ως
εργαλείο για να βοηθήσουν ανταποκριτές δημοσιογράφους που εργάζονταν σε κάποιο πεδίο
καταστροφής. Υπάρχουν αρκετά μοντέλα εφαρμογής με το μοντέλο PFA-LPC (Listen, Protect,
Connect) να ξεχωρίζει ιδιαίτερά την περίοδο του 1990 έπειτα από περιστατικό με
πυροβολισμούς σε σχολείο της Αμερικής. Η στρατηγική είχε σκοπό να καθοδηγήσει τους
δάσκαλους και τα μέλη του προσωπικού να υποστηρίξουν τους μαθητές έπειτα από το τραγικό
και βίαιο περιστατικό. Το μοντέλο LPC βοήθησε το εκπαιδευτικό προσωπικό να υποστηρίξει
τους μαθητές μέσω της διαδικασίας ανάκαμψης. Η μέθοδος αυτή ενδείκνυται για μαθητές
ωστόσο μπορεί να εφαρμοστεί σε οποιανδήποτε έχει βιώσει τραύμα.
Το μοντέλου 3L ακολουθεί συγκεκριμένες αρχές και σχετίζονται με τις λέξεις Look, Listen
και Link:
Look: τι έχει συμβεί, ποιος χρειάζεται βοήθεια, ποιοι είναι οι κίνδυνοι, αν υπάρχουν
σωματικοί τραυματισμοί, αν υπάρχει ανάγκη για άμεσες και βασικές ανάγκες και παρατήρηση
συναισθηματικών αντιδράσεων
Listen: δίνω προσοχή στο άτομο, συστήνομαι, ενεργητική ακρόαση, αποδοχή
συναισθημάτων, ερώτηση για το τι ανάγκες και ανησυχίες έχει, βοηθώ στο να βρεθούν λύσεις
Link: συλλογή πληροφοριών, κοινωνική υποστήριξη, διασύνδεσή με εξειδικευμένες
υπηρεσίες (“Psychological support (Psychological first aid (PFA)”,χ.η.).
Υπάρχει και το μοντέλο LPC και βασίζεται στα εξής:
➢ Ενεργητική Ακρόαση: Ενημέρωση για διαθεσιμότητα προκειμένου να μοιραστούν
σκέψεις και ανησυχίες.
➢ Προστασία: Δημιουργία ενός κλίματος ασφάλειας.
➢ Σύνδεση- Επικοινωνία: Συχνή επικοινωνία με το ίδιο το άτομο αλλά και με το
περιβάλλον του. Προτροπή για σύντομη επαναφορά σε παλιές δραστηριότητες.
➢ Προσοχή στην λεκτική και μη λεκτική επικοινωνία.
➢ Αυτοφροντίδα
➢ Στοχοθέτηση (“Psychological First Aid- Listen, Protect, Connect”,χ.η.).
4.3. Παροχή Α΄ΒΨΥ
Σύμφωνα με το εγχειρίδιο του Π.Ο.Υ. (2011), οι Α΄ΒΨΥ παρέχονται σε παιδιά και
ενήλικες οι οποίοι πρόσφατα έζησαν μια τραυματική εμπειρία και τους κατακλύζει έντονη
δυσαρέσκεια. Δεν αποτελεί κανόνα ότι όλοι όσοι βίωσαν ένα τραυματικό γεγονός έχουν ανάγκη
την παροχή Α΄ΒΨΥ και έτσι δεν θα πρέπει να επιβάλλονται. Σίγουρα θα υπάρξουν και άτομα τα
οποία θα έχουν ανάγκη από εξειδικευμένη φροντίδα από επαγγελματίες ψυχικής. Τέτοια άτομα
μπορεί είναι όσοι φέρουν τραυματισμούς, όσοι έχουν χάσει τον έλεγχο και αδυνατούν να
φροντίσουν τον εαυτό τους, ανήλικα μέλη της οικογένειας και εκείνοι που υπάρχει πιθανότητα
να βλάψουν τον εαυτό τους ή κάποιον άλλον.
Όσον αφορά τον χρόνο εφαρμογής τους οι PFA μπορούν να χρησιμοποιηθούν αμέσως
μετά από ένα καταστροφικό γεγονός (“Psychological First Aid (PFA)” χ.η.).
Για κάποια άτομα ο καταλληλότερος χρόνος είναι κατά τη διάρκεια εξέλιξης του
συμβάντος ή και αμέσως μετά. Για κάποιος άλλους πιθανά να χρειαστεί να περάσει ένα χρονικό
διάστημα λίγων ημερών ή και εβδομάδων. Αυτό εξαρτάται συνήθως από το πόσο θα διαρκέσει
αλλά και το πόσο σοβαρό είναι ένα συμβάν (Εγχειρίδιο ΠΟΥ, 2011).
Οι Α΄ΒΨΥ παρέχονται έως ότου ξεπεραστεί η κρίση ή μέχρι να φτάσει το άτομο που έχει
πληγεί σε εξειδικευμένο προσωπικό (Δρακόπουλος, 2014).
Η παροχή Α΄ΒΨΥ δεν είναι απαραίτητο να γίνουν από επαγγελματίες ψυχικής υγείας
καθώς δεν αποτελούν μια διαδικασία ψυχολογικής αποφόρτισης ούτε και συμβουλευτική
διαδικασία. Ακόμη, δεν είναι αναγκαίο το άτομο που έχει πληγεί να αναφερθεί σε λεπτομέρειες
τις εμπειρίας του, αρκεί να υπάρχει πάντοτε κάποιος διαθέσιμος για να ακούσει ότι έχει ανάγκη
να εκφράσει (Εγχειρίδιο ΠΟΥ, 2011).
Σύμφωνα με την Παναγιωτακοπούλου και συν. (2017), μπορούν να χορηγηθούν από μη
επαγγελματίες ψυχικής υγείας. Ωστόσο, επισημαίνεται ότι θα ήταν πολύ χρήσιμο να τις
παρέχουν γιατροί. Παραδείγματος χάριν ένας αγροτικός γιατρός σε μια περιοχή όπου η
πρόσβαση σε υπηρεσίες και ειδικά ψυχικής υγείας είναι πολύ δύσκολη έως και ακατόρθωτη.
Σύμφωνα με το Κέντρο Ψυχικής Υγείας και Ερευνών (2016), προσφέρονται από τον
γενικό πληθυσμό. Πιο συγκεκριμένα, από άτομα του κοινωνικού κύκλου ενός ατόμου όπως είναι
οι φίλοι και οι συγγενείς ή από ανθρώπους που το επάγγελμά τους σχετίζεται με κάποια
κοινωνική δομή όπως είναι ένας δάσκαλός, ένας γιατρός, ένας νοσηλευτής, ένας διασώστης και
ένας αστυνομικός.
Το άτομο που παρέχει τις Α΄ΒΨΥ θα πρέπει να προστατεύσει το άτομο που έχει πληγεί
από οποιανδήποτε σωματικό και ψυχολογικό κίνδυνο. Ταυτόχρονα, θα πρέπει να έχει
ενημερωθεί σχετικά με πολιτισμικές και κοινωνικές του αξίες και να είναι σε θέση να τον
ενημερώσει για τα δικαιώματα του.
Τα παραπάνω θα πρέπει να ισχύουν για τον οποιονδήποτε
χωρίς να μας επηρεάζει πόσο χρονών είναι, εάν είναι άντρας ή γυναίκα αλλά ούτε και η χώρα
από την οποία προέρχεται. Ταυτόχρονά, είναι αναγκαίο ο αρωγός να είναι ενημερωμένος ώστε
να μπορεί να δώσει πληροφορίες για το ποιες υπηρεσία (ιατρικές και ψυχοκοινωνικές
υπηρεσίες) διατίθενται στο πεδίο και που ακριβώς βρίσκονται αυτές. Επίσης, θα πρέπει να
γνωρίζει τι έχει συμβεί ακριβώς, πότε, ποιοι και πόσοι έχουν επηρεαστεί (Εγχειρίδιο ΠΟΥ,
2011).
Οι PFA προσδιορίζονται για παιδιά, εφήβους, γονείς/ φροντιστές, οικογένειες και
ενήλικες που έχουν εκτεθεί σε ένα τραγικό γεγονός. Μπορούν επίσης να παρασχεθούν σε
ανταποκριτές και εργαζόμενους σε καταστροφές (“Phycological First Aid (PFA)” 2020).
Όσον αφορά την τοποθεσία, η παροχή Α΄ΒΨΥ μπορεί να σε οποιοδήποτε ασφαλές
σημείο αρκεί να εξασφαλίζεται η ιδιωτικότητα. Το βασικό σημείο είναι ο τόπος του συμβάντος ή
κέντρα υγείας, καταυλισμοί και σημεία διανομής ειδών πρώτης ανάγκης (Εγχειρίδιο ΠΟΥ, 2011).
4.4. Στόχοι Α΄ΒΨΥ
Σύμφωνα με το εγχειρίδιο του Π.Ο.Υ. (2011), η διαδικασία αυτή προσδίδει στο άτομο
αίσθημα σιγουριάς και γαλήνης καθώς κατανοεί ότι υπάρχει η δυνατότητα πρόσβασης σε κάθε
είδους υποστήριξη σχετικά με τις συναισθηματικές και τις κοινωνικές του ανάγκες. Ο
βασικότερος στόχος είναι να βοηθηθούν οι άνθρωποι που έχουν πληγεί να αποκτήσουν τον
έλεγχο του εαυτού τους.
Σύμφωνα με τον Μυριούνης (2020), οι στόχοι των Α΄ΒΨΥ είναι οι εξής:
• Ανακούφιση του ατόμου που βιώνει μια κρίση
• Προσωρινή αποκατάστασης της ψυχικής του υγείας
• Αποφυγή επιδείνωσης συμπτωμάτων μιας πιθανής έξαρσης
• Διατήρηση της ασφάλειας του ίδιου και των γύρω του
Οι Α΄ΒΨΥ στοχεύουν επίσης στην ασφάλεια του ατόμου και τον γύρω του, στη
διατήρησή μιας ισορροπίας στην ψυχική του κατάσταση, στην διασύνδεση με εξειδικευμένο
προσωπικό και στην καθησύχαση ενός ατόμου που υποφέρει (Αποστολή χ.η.).
Αναφέρονται μερικοί ακόμα στόχοι των PFA:
➢ Η δημιουργία κλίματος ασφάλειας σε κάποιον που βίωσε ένα τραυματικό γεγονός
➢ Η αξιολόγηση των αναγκών και των ανησυχιών
➢ Η προστασία από περαιτέρω βλάβη
➢ Συναισθηματική υποστήριξη
➢ Παροχή άμεσων αναγκών όπως τροφή και νερό
➢ Ενεργητική ακοή
➢ Διασύνδεσή με άλλες υπηρεσίες (“Psychosocial support (Psychological first aid (PFA)”
χ.η.).
Σύμφωνα με την Καραμάνου (χ.χ.), ένας από τους στόχους των Α΄ΒΨΥ είναι ο
διαχωρισμός των αντιδράσεων σε ελεγχόμενες και μη ελεγχόμενες με απώτερο σκοπό την
προτεραιοποίση των αναγκών. Η διαδικασία αυτή ονομάζεται διαλογή ή και triage.
Το Ψυχολογικό Triage συμπεριλαμβάνει:
– Τις ενδείξεις δυσλειτουργίας ενός ατόμου
– Τους παράγοντες κινδύνου που διατρέχουν ανάλογα με το πόσο ευπαθείς είναι.
Δίνεται λοιπόν προτεραιότητα σε αυτούς που δεν έχουν πλήρη επίγνωση των πράξεων
τους, σε αυτούς που λειτουργούν παρορμητικά και σε αυτούς οι οποίοι δεν είναι σε θέση να
αυτοεξυπηρετηθούν. Επίσης, θα δοθεί προτεραιότητα σε αυτούς που έχουν χάσει τους δικούς
τους ανθρώπους, σε άτομα που δεν έχουν στέγη και σε άτομα που έχουν αναγκαστεί να
μετεγκατασταθούν πολλές φορές σε διαφορετικά μέρη. Ακόμη, υψηλού κινδύνου θεωρούνται τα
άτομα που είναι τραυματισμένα, ανήλικοι, όσοι βιώνουν την ανθρώπινη απώλεια, εγκυμονούσες
γυναίκες, οι αποπροσανατολισμένοι και άτομα που κάνουν χρήση ουσιών.
Ένας ακόμη στόχος
είναι η αποφυγή επιβαρυντικών συμπεριφορών προς τα άτομα που έχουν πληγεί από τους
εργαζόμενους που εφαρμόζουν τις Α΄ΒΨΥ. Αναγκαίο είναι να γίνει προσπάθεια να παραμείνουν
σε μια σταθερή κατάσταση έως ότου καταφέρουν να λάβουν βοήθεια από εξειδικευμένο
προσωπικό.
Ένας επιπλέον σκοπός είναι να προστατευτεί το άτομο από την περιττή έκθεση σε
πρόσθετα τραυματικά συμβάντα όπως είναι ήχοι, μυρωδιές και τραυματικές εικόνες του πεδίου.
Θα πρέπει επίσης να προστατευτεί από τους δημοσιογράφους ή άλλους εκπροσώπους των
μέσων μαζικής ενημέρωσης, ανθρώπους που προσεγγίζουν το σημείο από περιέργεια και
δικηγόρους. Θα πρέπει να ενημερωθούν ότι έχουν το δικαίωμα να αρνηθούν να δώσουν
συνέντευξη σε περίπτωση που τους ζητηθεί (Phycological First Aid, 2000).
Σκοπός είναι, η δημιουργία ενός περιβάλλοντος στο οποίο κάποιος θα νιώθει ασφάλεια,
ηρεμία, άνεση και ελπίδα. Επίσης, η μείωση της ψυχολογική δυσφορίας, παρέχοντας φροντίδα
και δίνοντας πρακτικές λύσεις για την αντιμετώπιση του άγχους. Συγκεκριμένα, ο αρωγός
προσπαθεί να αντιμετωπίσει τα δυνατά σημεία ενός ατόμου ώστε να τον ενθαρρύνει να
χρησιμοποιήσει τις υπάρχουσες δεξιότητες (“Phycological First Aid (PFA)” n.d.).
4.5. Πρακτικές εφαρμογές Α΄ΒΨΥ
Η συναισθηματική δυσφορία δεν μπορεί να γίνει εύκολα αντιληπτή όπως ο σωματικός
πόνος. Ωστόσο, είναι το ίδιο οδυνηρή και εξουθενωτική. Όσοι θα βιώσουν μια τέτοια εμπειρία
είναι λογικό να επηρεαστούν. Οι αντιδράσεις του καθενός εκδηλώνονται με διαφορετικό τρόπο,
διαφορετική στιγμή και διάρκεια. Οι πιο συνηθισμένες αντιδράσεις είναι:
o Σύγχυσή
o Φόβος
o Απελπισία και αδυναμία
o Δυσκολίες στον ύπνο
o Πόνοι στο σώμα
o Ανησυχία
o Θυμός
o Πένθος
o Επιθετικότητα
o Ενοχή
o Απώλεια εμπιστοσύνης (“Phycological First Aid (PFA)” n.d.).
17
Τα συμπτώματα που παρουσιάζονται σε ένα άτομο έπειτα από μια κρίση είναι:
– Κατάθλιψη
– Ψυχαναγκασμοί
– Εμμονές
– Συλλεκτισμός
– Μοναχικότητα
– Διέγερση
– Θυμό
– Αποφυγή
– Φόβος
– Ενοχή
– Πανικός
– Διαταραχή Μετατραυματικού στρες (Τερζίδης & Ιωαννίδης, 2015).
Σύμφωνα με τον Καλφούντζο (2018), η πρώτη επαφή με το θύμα είναι πολύ σημαντική.
Ο σεβασμός και η φιλευσπλαχνία βοηθούν στο να χτιστεί μια αποτελεσματική σχέση βοήθειας.
Συγκεκριμένα:
o Ο αρωγός θα πρέπει να συστήνεται με το όνομα του και την ιδιότητα του. Να ζητάει
πάντοτε άδεια για να μιλήσουν
o Να προσπαθεί με μαλακό, ψύχραιμο και καθησυχαστικό τόνο φωνής να μάθει εάν
υπάρχει κάτι που μπορεί να κάνει για εκείνον
o Στα παιδιά ακολουθείται παρόμοια διαδικασία χρησιμοποιώντας πάντα γλώσσα που
μπορούν να κατανοήσουν
o Να δίνονται συγκεκριμένες οδηγίες
o Να γίνεται προσπάθεια να βρεθούν συνοδοί των παιδιών
Σύμφωνα με το National Child Traumatic Stress Network (2000), ο αρωγός χρειάζεται να
είναι ευέλικτος όσον αφορά τον χρόνο που θα διαθέσει και να ακολουθεί τις οκτώ βασικές
κατευθύνσεις που ακολουθούν:
• Επικοινωνία. Η επικοινωνία μπορεί να ξεκινήσει είτε από τον αρωγό είτε από τον
πληγέντα. Στις περιπτώσεις που ξεκινάει από τον αρωγό θα πρέπει να μην γίνεται
ενοχλητικός και παρεμβατικός
• Ασφάλεια και άνεση. Ο αρωγός θα πρέπει να δημιουργήσει ένα κλίμα εμπιστοσύνης,
ασφάλειας και άνεσης
• Σταθεροποίηση. Στις περιπτώσεις που κάποιος είναι αποπροσανατολισμένος χρειάζεται
ο αρωγός αρχικά να τον ηρεμήσει και να τον βοηθήσει να περάσει το πρώτο σοκ
• Συλλογή πληροφοριών για τις άμεσες ανάγκες και ανησυχίες
• Πρακτική βοήθεια για την αντιμετώπιση των άμεσων αναγκών
• Διασύνδεση με άλλες υπηρεσίες. Εκτίμηση των αναγκών και προταιρεοποίηση αυτών
• Ενημέρωση για υπηρεσίες που μπορεί να φανούν χρήσιμες στο μέλλον
• Ενημέρωση για πρακτικές εφαρμογές σχετικά με την διαχείριση του άγχους και του
αισθήματος δυσφορίας.
Οι τεχνικές που χρησιμοποιούνται είναι:
• Ενεργητική ακρόαση
• Ενσυναίσθηση
• Παράφραση
Όσον αφορά την ενεργητική ακρόαση είναι σημαντικό πάντοτε το άτομο που παρέχει τις
Α΄ΒΨΥ να πει το όνομά του και να εξηγήσει για ποιον λόγο βρίσκεται εκεί. Η συζήτηση που θα
ακολουθήσει θα εξαρτηθεί από τις ανάγκες του ατόμου έχει πληγεί. Ο τύπος των ερωτήσεων
μπορεί να είναι και ανοιχτός και κλειστός (Τερζίδης & Ιωαννίδης, 2015).
Είναι καλό να λέγεται:
▪ ¨Είναι φυσιολογικό αυτό που αισθάνεσαι¨
▪ ¨Οι συνθήκες ήταν τέτοιες που ήταν αδύνατο να τις ελέγξεις, έκανες ότι καλύτερο
μπορούσες¨
Από την άλλη πλευρά είναι απαγορευτικό να λέγεται:
• ¨Είσαι δυνατός, θα το αντιμετωπίσεις¨
• ¨Πρέπει να είσαι ευχαριστημένος που πέθανε γρήγορα¨
• ¨Ότι δεν μας σκοτώνει μας κάνει πιο δυνατούς¨
• ¨Γρήγορα θα αισθάνεσαι καλύτερα¨
• ¨Πρέπει να χαλαρώσεις¨
• ¨Είναι καλό που εσύ είσαι ζωντανός¨
• ¨Πρέπει να το ξεπεράσεις¨
• ¨Ας μιλήσουμε για κάτι άλλο¨
• ¨Ήρθε η ώρα του να φύγει¨
• ¨Ξέρω πως αισθάνεσαι¨
• ¨Όλα θα πάνε καλά¨
Σε περίπτωση που ένα άτομο είναι εξαιρετικά διεγερμένο και μιλάει ακατάπαυστα και
φαίνεται πως χάνει επαφή με το περιβάλλον θα βοηθηθεί με τα εξής:
– Του ζητείται ήρεμα και αποφασιστικά, να ακούσει και να κοιτάξει το άτομο που του μιλά
– Παρότρυνση ώστε να πάρει βαθιές και αργές αναπνοές
Αποφυγή τοποθέτησης πάνω σε επώδυνο υλικό
– Ενημέρωση ότι δεν είναι μόνος του
Σε περιστατικά αυτοκαταστροφικής συμπεριφοράς είναι απαραίτητο να προσεγγίζεται το
άτομο με ηρεμία και πολύ μεγάλη προσοχή. Θα πρέπει επίσης να υπάρχει έντονη υποστήριξη
και να εξασφαλιστεί η άμεση μεταφορά του σε ψυχιατρικό πλαίσιο.
Σε περιπτώσεις που ένα
άτομο παρουσιάζει βίαιη και επιθετική συμπεριφορά, θα πρέπει η προσέγγισή του να του
δημιουργεί ασφάλεια και να του εμπνέεται εμπιστοσύνη και σταθερότητα. Ακόμη θα πρέπει να
ληφθεί υπόψη ότι δεν θα πρέπει να υπάρχουν στον χώρο αντικείμενα που θα μπορεί να βλάψει
τον εαυτό του ή και άλλους.
Στις κρίσεις πανικού ή αλλιώς στις οξείες αγχώδεις αντιδράσεις
όπου συναντιούνται συμπτώματα όπως ταχυκαρδία, δυσκολία στην αναπνοή, απώλεια
αισθήσεων κ.α. είναι σημαντικό ο άλλος να αντιλαμβάνεται ότι υπάρχουν άτομο τα οποία είναι
παρόντες για να τον ακούσουν, να τον κατανοήσουν και να τον στηρίξουν. Μια από τις βασικές
τεχνικές είναι η απόσπαση της προσοχή του ατόμου σε κάτι άλλο και η παρότρυνση να θυμηθεί
τι είναι αυτό που έχει κάνει σε αντίστοιχα περιστατικά και μπορεί και διαχειρίζεται την κατάσταση
όσο το δυνατόν πιο ανώδυνα (Βαϊζίδου ,2018).
Κατά την διάρκεια παροχής των PFA θα πρέπει κάποιος να:
▪ Είναι ήρεμος, ευγενικός, εξυπηρετικός και να έχει οργανωμένη σκέψη
▪ Να είναι διαθέσιμος και ορατός σε περίπτωση που τον αναζητήσει κάποιος
▪ Να εμπνέει εμπιστοσύνη
▪ Να μην ξεφεύγει από τον ρόλο του και το πεδίο γνώσεων
▪ Να παραπέμπει σε ειδικούς ψυχικής υγείας όταν αυτό κρίνεται απαραίτητο
▪ Να είναι ενημερωμένος για θέματα πολιτισμού και ποικιλομορφίας του πληθυσμού που
έχει πληγεί
▪ Να φροντίζει τον ίδιο του εαυτού του δίνοντας προσοχή σε συναισθηματικές και
σωματικές αντιδράσεις (“Phycological First Aid (PFA)” n.d.).
Όσον αφορά τους ανθρώπους που νιώθουν έντονη δυσφορία τους βοηθά να
ηρεμήσουν:
• Όταν διατηρείται σταθερό και χαμηλό σε ένταση τόνο φωνής
• Η βλεμματική επαφή
• Η υπενθύμιση ότι είναι ασφαλείς
Σε περίπτωση που κάποιος φαίνεται να μην έχει επαφή με το περιβάλλον του
ζητείται:
❖ Να πατήσει καλά στη γη και να αισθανθεί τα πόδια του
❖ Να χτυπήσει απαλά τα χέρια του στους μηρούς του
❖ Να περιγράψει τι είναι αυτό που συμβαίνει γύρω του εκείνη τη στιγμή
❖ Να αναπνέει με αργό ρυθμό και να είναι όσο το δυνατόν συγκεντρωμένος
(Εγχειρίδιο ΠΟΥ, 2011).
4.6. Παραδείγματα παροχής Α΄ΒΨΥ
Σε περίπτωση εκδήλωσης κρίσης πανικού:
– Η πρώτη κίνηση είναι να σιγουρευτούμε ότι η ζωή του ατόμου δεν διατρέχει άμεσο
κίνδυνο
– Του προσφέρουμε λίγο νερό, να βάζουμε κάπου να καθίσει όπου υπάρχει ησυχία και
τον επιβεβαιώνουμε ότι όλα θα πάνε καλά
– Τον ρωτάμε αν θέλει να τον φέρουμε με κάποιον συγγενή ή φίλο σε επαφή
– Διερευνούμε αν λαμβάνει φαρμακευτική αγωγή για τις κρίσεις πανικού
– Τον παροτρύνουμε να πάρει βαθιές και αργές ανάσες και να μας μιλήσει εάν το θέλει
– Του απευθυνόμαστε με ηρεμία λέγοντάς του ότι είμαστε εκεί για να τον βοηθήσουμε και
όχι για να κρίνουμε. Η φράση «μπορεί να συμβεί σε όλους μας» συνήθως βοηθάει
κάποιον να ηρεμήσει
– Του δίνουμε την επιλογή εάν θέλει να καλέσουμε κάποιον ειδικό/ υπηρεσία. Αν η κρίση
επιμένει μπορούμε να καλέσουμε και το ΕΚΑΒ
Σε απόπειρες αυτοκτονίας:
– Πολύ γρήγορη εκτίμηση της κατάστασης
– Δεν προσεγγίζουμε το άτομο και δεν κάνουμε κινήσεις που θα το τρομάξουν
– Ενημερώνουμε ότι είμαστε εκεί παρόντες και θα θέλαμε να τον ακούσουμε εάν έχει να
πει κάτι. Δεν είμαστε εκεί για να κρίνουμε και να τοποθετηθούμε σε όσα θα πει.
– Καλούμε ΕΚΑΒ και αστυνομία (Animacare χ.η.).
Σύμφωνα με την Αποστολή (χ.η.), υπάρχουν κάποιες φράσεις που επιτρέπονται και
κάποιες που δεν επιτρέπεται
➢ Τι επιτρέπεται: «δεν είσαι μόνος», «θα ήθελες να καθίσω δίπλα σου;», «δεν θα σε
αφήσω», «νοιάζομαι για εσένα»
➢ Τι δεν επιτρέπεται: «υπάρχουν και χειρότερα», «κανείς δεν είπε πως η ζωή είναι δίκαιη»,
«σταμάτα να λυπάσαι τον εαυτό σου», «μην στεναχωριέσαι», «πίστεψέ με ξέρω πως
νιώθεις».
Προτείνεται να:
o γίνονται απλές και κατανοητές ερωτήσεις, με σεβασμό και ευγένεια ώστε να
καθοριστεί και ο τρόπος δράσης και βοήθειας
o μια πρώτη επαφή μπορεί να είναι η παροχή νερού, φαγητού ή και μιας κουβέρτας
o ήρεμη ομιλία, με υπομονή και ένδειξη ευαισθησίας
o αργή ομιλία με κατανοητό λεξιλόγιο και όχι χρήση ορολογίας
o όταν κάποιος θέλει να μιλήσει, εστιάζουμε σε αυτό που θέλει να πει ο άλλος
διερευνώντας πως μπορούμε να βοηθήσουμε
o αναγνώριση του θύματος στο τι έχει κάνει μέχρι τώρα για να παραμείνει ασφαλής
o θα πρέπει πάντα στόχος να είναι η μείωση της δυσφορίας, η υποβοήθηση των
τρεχουσών αναγκών και η ενεργοποίηση της προσαρμοστικής λειτουργίας και όχι η
αποκόμιση λεπτομερειών σχετικά με τις τραυματικές εμπειρίες
Θα πρέπει να αποφεύγεται:
• η δημιουργία υποθέσεων για τι έχει ζήσει κάποιος ή τι έχει αισθανθεί
• αποφυγή της υπόθεσης ότι επειδή βίωσε κάποιος ένα τραυματικό γεγονός
σημαίνει ότι έχει τραυματιστεί
• η σκέψη το ότι θέλουν όλοι να μιλήσουν και να μοιραστούν όσα νιώθουν
• οι λεπτομέρειες
• οι ανακριβείς πληροφορίες (“Phycological First Aid (PFA)” n.d.).
Θα πρέπει να αποφεύγεται η λεπτομερής συζήτηση για το γεγονός που τους έφερε σε
αυτήν την κατάσταση και δεν είναι ανάγκη να ζητηθεί ανάλυση και λεπτομέρειες για το τι έχεις
συμβεί ακριβώς. Τέλος, δεν ζητάμε από τους ανθρώπους να μοιραστούν τα συναισθήματα τους
(“Psychosocial support (Psychological first aid (PFA)” (χ.η.).
4.7. Φροντίδα του αρωγού & των συναδέλφων του
Οι πιθανές αντιδράσεις που μπορεί να συναντήσει ένας εργαζόμενος στο πεδίο είναι:
• Eustress ή θετικές αντιδράσεις. Στην περίπτωση αυτή δεν απαιτείται καμία ενέργεια
• Distress ή ήπιες αντιδράσεις. Σε μια τέτοια περίπτωση είναι απαραίτητη η αναγνώριση, η
αξιολόγηση τους και η παρακολούθηση συμπεριφορών
• Dysfuction ή σοβαρές βλάβες. Στην περίπτωση αυτή αναγνωρίζουμε, αξιολογούμε και
έπειτα αναλαμβάνουμε δράση (Τερζίδης & Ιωαννίδης, 2015).
Ο αρωγός είναι απαραίτητο πέρα από την φροντίδα των άλλων να μην ξεχνάει να
φροντίζει και τον ίδιο του τον εαυτό. Πρώτα απ΄ όλα για να αναλάβει δράση θα πρέπει να είναι ο
ίδιος σε θέση, συναισθηματικά και σωματικά, να ενισχύσει τους άλλους σου καθώς μπορεί και ο
ίδιος μαζί με την οικογένεια του να έχει πληγεί από την καταστροφή. Ταυτόχρονα, θα πρέπει να
έχει στο μυαλό του και την φροντίδα της ομάδας του (Εγχειρίδιο ΠΟΥ, 2011).
Σύμφωνα με το Κέντρο Ψυχικής Υγείας και Ερευνών (2016), είμαστε σε θέση να
βοηθήσουμε κάποιον άλλον μόνο όταν έχουμε φροντίσει πρώτα την δική μας σωματική και
συναισθηματική υγεία.
Η αυτοεξυπηρέτηση είναι η πιο σημαντική δεξιότητα που μπορεί να υιοθετήσει ένας
επαγγελματίας. Εάν κάποιος δεν φροντίσει τον εαυτό του, δεν θα μπορέσει να φροντίσει
κανέναν άλλον (Gerard Jacobs, 2016).
Οι αρωγοί επηρεάζονται σημαντικά από το εργασιακό στρες λόγω των πολλών ωρών
συνεχόμενης εργασίας, της δύσκολης επικοινωνίας, της κακής διαχείρισης και των επικίνδυνων
συνθήκων εργασίας. Οι άμεσοι επαφή με τραυματισμούς, θανάτους και βία είναι αρκετές για να
βιώσουν έντονο άγχος και να δυσκολευτούν όσον αφορά τη συναισθηματική διαχείριση. Είναι
σημαντικό να είναι εκπαιδευμένοι στο πως θα χειριστούν τέτοιες καταστάσεις ώστε να είναι σε
θέση να στηρίξουν και τους συνάδελφους τους.
Μερικές από τις τεχνικές που προτείνονται είναι
οι εξής:
➢ Φέρτε στη μνήμη σας αντίστοιχα περιστατικά από το παρελθόν και ποια από αυτά
αντιμετωπίσατε με επιτυχία
➢ Οργανώστε τον χρόνο σας ώστε να υπάρχει πάντα κάποια ώρα για ξεκούραση, φαγητό
και χαλάρωση
➢ Να έχετε πάντοτε στο μυαλό σας ότι δεν είστε υπεύθυνοι για την κατάσταση και ότι δεν
μπορείτε να λύσετε τα πάντα. Πάντοτε θα πρέπει να «βοηθάτε τα άτομα ώστε να
βοηθήσουν τον εαυτό τους»
➢ Μη χρήση αλκοόλ, καφεΐνης σε μεγάλες ποσότητές και νικοτίνης
➢ Υποστηρίξτε ο ένας συνάδελφος τον άλλον
➢ Συναναστραφείτε με φίλους και άτομα που εμπιστεύεστε
➢ Συζητήστε την εμπειρία σας με κάποιον συνάδελφο για το τι πήγε καλά και τι όχι
➢ Αποδεχτείτε τι κάνατε καλά και τι δεν πήγε και τόσο καλά (Εγχειρίδιο ΠΟΥ, 2011).
Είναι εξίσου σημαντική η συνεισφορά όσων εργάζονται στην πρώτη γραμμή αλλά και
εκείνων που βρίσκονται στα παρασκήνια. Οι προκλήσεις είναι δύσκολες, τα βιώματα είναι
σπάνια και όλα αυτά προκαλούν άγχος. Οι επιπτώσεις μπορεί να προκαλέσουν δυσκολίες στην
μετέπειτα καθημερινότητα.
Είναι σημαντικό κάποιος που έζησε τέτοια περιστατικά κατ’
εξακολούθηση είτε μεμονωμένα πριν πάει ξανά στην εργασία του να φροντίσει τον εαυτό του.
Είναι σημαντικό να ακολουθείται μια υγιεινή διατροφή και επαρκής ανάπαυση. Επίσης, είναι
βοηθητικό να περνάει κάποιος τον ελεύθερο χρόνος του μαζί με την οικογένεια και φίλους του.
Ακόμη, δεν θα πρέπει να μην παραμελούνται θέματα υγείας.
Τα σημάδια άγχους που εντοπίζονται συνήθως είναι τα εξής:
• Φόβος
• Θλίψη, ενοχή, αμφιβολία
• Θυμός, ευερεθιστότητα, δυσαρέσκεια, συγκρούσεις με οικεία πρόσωπα
• Αυξημένη χρήση αλκοόλ ή ναρκωτικών
• Αίσθημα συντριβής, απελπισίας, κατάθλιψής
• Απομόνωση, απόσυρση
• Αυπνία
• Αλλαγή βάδισης
• Επαγρύπνηση, τρομακτικές αντιδράσεις
• Υπερευαισθησία
• Τελετουργικές συμπεριφορές
• Απώλεια μνήμης
• Δυσκολία σύνθετης σκέψης
• Δυσκολίας λήψης αποφάσεων
• Σύγχυση για ασήμαντα θέματα
• Διάσπαση προσοχής
• Μειωμένη προσοχή
• Ανησυχία για καταστροφές μακριά από τον τόπο διαμονής
• Επαναλαμβανόμενα όνειρα και εφιάλτες
• Υπερβολική κούραση
• Ναυτία
• Τικ, Μυϊκοί σπασμοί
• Μουδιάσματα στα άκρα
• Έντονη εφίδρωση
• Ζάλη
• Αυξημένοι καρδιακοί παλμοί
• Στομαχικές ή γαστρεντερικές διαταραχές
• Αίσθημα πνιγμού
• Ενοχλητικές σκέψεις
• Προβλήματα στις σχέσεις, στην εργασία, στο σχολείο
• Μειωμένη λίμπιντο/ σεξουαλικό ενδιαφέρον
• Αλλαγή όρεξης.
Αν κάποιος παρατηρήσει αδιάκοπη κόπωση ακόμη και αν οι ώρες ύπνου είναι επαρκείς
μπορεί να υπάρχει χρόνια κόπωση. Το άγχος αρκετές φορές δεν οδηγεί σε αίσθηση
ξεκούρασης. Η χρόνια κόπωση μπορεί να είναι αποτέλεσμα ιατρικής πάθησης και τότε θα
πρέπει να υπάρχει ιατρική παρακολούθηση.
Αν εντοπιστεί συναισθηματική υπεραισθησία είναι συνήθως αποτέλεσμα μιας έντονης
εμπειρίας, κόπωσης και άγχους. Το άτομο γίνεται υπερβολικά ευαίσθητο και ιδιαίτερα ευάλωτο.
Για παράδειγμα μπορεί να κλαίει ευκολά, να εκνευρίζεται γρήγορα και αντιμετωπίζει δραματικές
αλλαγές στη διάθεση. Το φυσιολογικό είναι να υποχωρήσουν οι αντιδράσεις αυτές με την
πάροδο του χρόνου.
Το άγχος είναι μια φυσιολογική αντίδραση. Εάν όμως κάποιος αισθανθεί τα παρακάτω
θα πρέπει να απευθυνθεί σε ειδικό ψυχικής υγείας.
o Αποπροσανατολισμό
o Κατάθλιψη
o Άγχος
o Παραισθήσεις, ακρόαση φωνών, παραληρητική σκέψη
o Αδυναμία φροντίδας του εαυτού
o Αυτοκτονικές σκέψεις ή σχέδια
o Χρήση αλκοόλ ή ναρκωτικών
o Διάθεση για βίες πράξεις (Samhsa, χ.χ.).
4.8. Εκπαίδευση στις Α΄ΒΨΥ
Ένα αίσθημα ψυχικής δυσφορίας μπορεί να κατακλύσει οποιονδήποτε και οπουδήποτε
στιγμή. Αυτό που έχει ανάγκη το άτομο που θα βιώσει μια τέτοια κατάσταση είναι η υποστήριξη
και η βοήθεια. Για αυτόν λοιπόν είναι απαραίτητο ο κάθε άνθρωπος να είναι εκπαιδευμένος στο
πως θα ανταποκριθεί σε μια επείγουσα ψυχική κατάσταση («Πρώτες Βοήθειες», χ.η.).
Η εκπαίδευση των Α΄ΒΨΥ σε όλο και μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού, εξειδικευμένου
και μη, θα συμβάλει στη μείωση των κρίσεων ψυχικής υγείας καθώς όλο και περισσότεροι
άνθρωποι καλούνται να αντιμετωπίσουν προβλήματα ψυχολογικής φύσης μέσα από
προσωπικές ή και γενικευμένες κρίσεις (Μυριούνη, 2020).
Το 2016 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αφιέρωσε την 10η Οκτωβρίου, την
Παγκόσμια ημέρα Ψυχικής Υγείας, στις Ψυχολογικές Πρώτες Βοήθειες. Θέλησαν να
παρουσιάσουν το συγκεκριμένο θέμα καθώς τα τελευταία χρόνια ολοένα και περισσότερα
τραγικά γεγονότα λαμβάνουν χώρα σε πολλά σημεία ανά τον κόσμο. Έχει προκύψει λοιπόν η
ανάγκη να υπάρχουν στο πεδίο κάποιοι άνθρωποι καταρτισμένοι να παρέχουν Πρώτες
Ψυχολογικές Βοήθειες. Τέτοια άτομα μπορεί να είναι οι επαγγελματίες υγείας, οι δάσκαλοι, οι
αστυνομικοί και οι πυροσβέστες (“World Mental Health Day 2016”, 2016).
Το 2014 πραγματοποιήθηκε έρευνα από το Εθνικό Κέντρο Έρευνας στην Στοκχόλμη με
θέμα την εκπαίδευση των Α’ ΒΨΥ και την αποτελεσματικότητα τους στην δημόσια υγεία. Η
συγκεκριμένη εκπαίδευση αποσκοπούσε στην ενδυνάμωση των γνώσεων, στην κατεύθυνση
των στάσεων και των συμπεριφορών του γενικού πληθυσμού σε θέματα ψυχικής υγείας. Ο
απώτερος στόχος είναι τα άτομα αυτά να είναι σε θέση να υποστηρίξουν ανθρώπους που έχουν
πληγεί από ένα τραυματικό γεγονός.
πιο σημαντικά ευρήματα της έρευνας ήταν ότι μετά το πέρας της εκπαίδευσης οι
συμμετέχοντες:
– Βελτίωσαν τις γνώσεις τους σχετικά με θέματα ψυχικής υγείας
– Άλλαξαν νοοτροπία και συμπεριφορά
– Αυξήθηκε η διάθεση για βοήθεια (Hadlaczky et all, 2014).
Μέσα από την εκπαίδευση οι συμμετέχοντες μαθαίνουν πως να μπορούν να
δημιουργούν το αίσθημα ασφάλειας στους άλλους αλλά και να παραμένουν ασφαλείς για τον
εαυτό τους. Επίσης, να βοηθούν άτομα τα οποία νιώθουν έντονη ψυχική δυσφορία αλλά και να
μην προκαλούν μεγαλύτερο τραύμα (Εγχειρίδιο ΠΟΥ, 2011).
Υπάρχουν αρκετά παραδείγματα χρήσης των PFA ανά τον κόσμο. Στην Λατινική
Αμερική εκπαιδεύονται οι αστυνομικοί, οι πυροσβέστες και νοσοκόμες, στο Ιράκ οι αξιωματικοί
προστασίας της Ύπατης Αρμοστείας, στη Γάζα μέλη οικογενειών και το προσωπικό
ανθρωπιστικής βοήθειας, στο Σουδάν οι ψυχίατροι, οι ψυχολόγοι και το προσωπικό έκτακτης
ανάγκης, στη Σρι Λάνκα εργαζόμενοι σε ΜΚΟ και κυβερνητικό προσωπικό, στην Ιαπωνία οι
αμυντικές δυνάμεις, η αστυνομία και το προσωπικό της πρεσβείας, στη Δυτική Αφρική το
ιατρικό προσωπικό, οι ομάδες ταφής θυμάτων Ebola και οι οικογένειες και στην Κεντρική και
ανατολικοί Ευρώπη οι σχολικοί σύμβουλοι (ΠΟΥ, 2016).
Το 2002 πραγματοποιήθηκε στην Αυστραλία, έρευνα σχετικά με το επίπεδο γνώσεων
301 ατόμων σχετικά με τις Α΄ ΒΨΥ. Οι συμμετέχοντες ήταν υπάλληλοι της κυβέρνησης σε
τμήματα που αφορούν την γ’ ηλικία, την κοινότητα και την οικογένεια. Παρακολούθησαν για
διάστημα πέντε μηνών μια εκπαίδευση με θέμα τις Α΄ ΒΨΥ.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η
εκπαίδευση προσέφερε μεγάλα οφέλη. Αναφέρεται ότι η ομάδα παρέμβασης έδειξε μεγαλύτερη
εμπιστοσύνη στην παροχή βοήθειας σε άλλους. Αυξήθηκε η πιθανότητα του να συμβουλέψουν
κάποιον να αναζητήσει επαγγελματική βοήθεια όταν υπάρξει ανάγκη και η γενικότερα
βελτιώθηκε η ψυχική υγεία των ίδιων των ατόμων που συμμετείχαν. Τέλος, αξίζει να σημειωθεί
ότι βελτιώθηκαν κατά πολύ οι γνώσεις τους όσον αφορά την ψυχική υγείας και την αναγνώριση
των συμπτωμάτων.
Η εκπαίδευση συμπεριελάμβανε τρεις εβδομαδιαίες συνεδρίες τριών ωρών η καθεμία.
Το περιεχόμενο αφορούσε την παροχή βοήθειας σε άτομα που βρίσκονται σε κρίση ψυχικής
υγείας ή στα αρχικά στάδια πιθανής δημιουργίας ενός προβλήματος ψυχικής υγείας. Κρίσεις
θεωρούνται οι αυτοκτονικές σκέψεις, οι κρίσεις πανικού, οξεία αντίδραση στο στρες και οξεία
ψυχωτική συμπεριφορά. Τα προβλήματα ψυχικής υγείας που συζητήθηκαν ήταν σχετικά με την
κατάθλιψη, με το άγχος και με ψυχωσικές διαταραχές. Όσοι συμμετείχαν ενημερώθηκαν για τα
συμπτώματα όλων αυτών των διαταραχών και τους πιθανούς παράγοντες κινδύνου. Ακόμη,
πληροφορήθηκαν για το που αλλά και το πως μπορούν να λάβουν βοήθεια (Kitchener B., Jorm
A. ).
Το πρόγραμμα εκπαίδευσης των Α΄ ΒΨΥ δημιουργήθηκε και αναπτύχθηκε στην
Αυστραλία (Kitchener & Jorm, 2002) και στη συνέχεια υιοθετήθηκε από 21 άλλες χώρες σε όλον
τον κόσμο. Απευθύνεται στο ευρύ κοινό και μοιάζει πολύ με τις εκπαιδεύσεις προγραμμάτων
σωματικών πρώτων βοηθειών. Οι εκπαιδευτές του προγράμματος διαθέτουν πολύ μεγάλη
εμπειρία στην εκπαίδευση και ενδιαφέρονται για το θέμα.
Η εκπαίδευση είναι πενθήμερη και με
πολύ προσεκτική επιλογή των ατόμων που θα εκπαιδεύσουν. Τα μαθήματα που παραδίδονται
είναι ανοιχτά στο ευρύ κοινό και το εκπαιδευτικό υλικό βασίζεται σε συγκεκριμένο εγχειρίδιο και
προσαρμόζεται ανάλογα με τις ειδικές συνθήκες σε συνεννόηση πάντα με τους εκπροσώπους
στην Αυστραλία. Η έρευνα έδειξε ότι το συγκεκριμένο πρόγραμμα θεωρείται αποτελεσματικό για
την αύξηση της γνώσης σχετικά με τα προβλήματα ψυχικής υγείας. Φαίνεται να είναι ένα πολλά
υποσχόμενο εργαλείο για την αντιμετώπιση του στίγματος και των ταμπού (Hadlaczky et all,
2014).
Στην Αυστραλία αναπτύχθηκε για πρώτη φορά ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα PFA
εκπαίδευσης για παροχή βοήθειας σε ενήλικες με προβλήματα ψυχικής ασθένειας. Ακολούθησε
με παρόμοιες εκπαίδευσης η Μεγάλη Βρετανία και πολλές άλλες χώρες (Ommeren & Saxena,
2016).
Αν και ο όρος των Α΄ ΒΨΥ χρησιμοποιείται από τη δεκαετία του 1940 έχει γίνει ευρύτερα
γνωστός τα τελευταία 15 χρόνια. Το 2009 η Ομάδα Ανάπτυξης Οδηγιών του ΠΟΥ κατέληξε στο
συμπέρασμα ότι οι PFA θα πρέπει να προσφέρονται σε άτομα που αντιμετωπίζουν σοβαρή
δυσφορία έπειτα από πρόσφατη έκθεση σε τραυματικό συμβάν.
Οι PFA διαφέρουν πολύ από
την ψυχολογική ενημέρωση και υποστήριξη καθώς δεν περιλαμβάνουν απαραίτητα συζήτηση
για το συμβάν το οποίο προκάλεσε την αγωνία. Μπορεί να προέρχονται από επαγγελματίες και
μη έπειτα από μια μικρή εκπαίδευσή.
Το 2011, ο ΠΟΥ μαζί με συνεργάτες κυκλοφόρησε το δικό
του εγχειρίδιο ψυχολογικών πρώτων βοηθειών. Έχει μεταφραστεί σε πάνω από 20 γλώσσες και
έχει υψηλό αριθμό παραγγελιών. Οι PFA είναι πιθανά η πιο εφαρμοσμένη μορφή υποστήριξης
ψυχικής υγείας σε μεγάλες ανθρωπιστικές κρίσεις. Έχουν εφαρμοστεί σε γεγονότα όπως ο
πόλεμος στη Συρία, κατά την διάρκεια της επιδημίας του Εμπολά στη Γουινέα, τη Λιβερία, τη
Σιέρρα Λέονε, στον σεισμό στο Νεπάλ και στη προσφυγική κρίσης της Ευρώπης.
Οι PFA θα
πρέπει να συμπληρώνεται αρκετές φορές από πιο εξειδικευμένη φροντίδα ψυχικής υγείας. Ένα
κοινό λάθος είναι να παρεχώνονται μόνον οι PFA και να μην υπάρχει συνέχεια από
εξειδικευμένο προσωπικό και εξειδικευμένες πρακτικές. Μια οργανωμένη απόκρισή που
παρέχει μόνο τις πρώτες βοήθειες ψυχικής υγείας είναι εξίσου ακατάλληλη με μια παροχή
πρώτων βοηθειών χωρίς να μεταφερθεί το άτομο στο νοσοκομείο.
Σε κάποιες χώρες του
κόσμου οι PFA αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι τις ετοιμότητας για καταστροφές και τραγικά
συμβάντα. Η κάθε χώρα λοιπόν μπορεί να προετοιμάζει ομάδες οι οποίες θα μπορούσαν να
ταξιδέψουν σε περιοχές που έχουν πληγεί από κάποια καταστροφή. Επίσης, μπορούν να
συμπεριληφθούν στα πλαίσια της εκπαίδευσης εργαζομένων που εμπλέκονται με επιζώντες
τραυματικών γεγονότων όπως είναι οι πυροσβέστες, οι αστυνομικοί και το προσωπικό υγείας
όπως είναι οι διασώστες.
Λουκία Τερτίπη
Μεταπτυχιακή Διατριβή Ειδίκευσης
Master Thesis
Συνεχίζεται…
ΔΙΑΣΩΣΤΕΣ ΡΟΔΟΥ
