Κεφάλαιο 5.
Ο διασώστης
5.1. Έκθεση του διασώστη σε στρεσογόνους παράγοντες
Οι διασώστες του ΕΚΑΒ καλούνται καθημερινά να αντιμετωπίσουν κρίσιμα γεγονότα
(critical incident). Τέτοια γεγονότα μπορεί να είναι φυσικές και ανθρώπινες καταστροφές,
αυτοκινητιστικά ατυχήματα και δυστυχήματα. Οι καταστάσεις αυτές μπορεί να προκαλέσουν
στον άνθρωπο που τα βιώνει αγχώδεις διαταραχές και αδυναμία συναισθηματικής
προσαρμογής (Μούστου, 2007).
Σύμφωνα με τον Βαντέλα (όπως αναφέρεται στους Thomson & Suzuki, 1991), οι
διασώστες έρχονται αντιμέτωποι καθημερινά με περιστατικά που τους δημιουργούν έντονο
άγχος και μπορεί να τους οδηγήσουν και σε ψυχολογικές διαταραχές. Συνήθως αυτό συμβαίνει
όταν στις εικόνες που συναντούν μπορεί να συμπεριλαμβάνονται παιδιά, ένας υπάρχει μεγάλος
αριθμός θυμάτων, να είναι σκηνές δολοφονίας κ.α.
O διασώστης είναι εκτεθειμένος σε έντονη σωματική αλλά και ψυχική καταπόνηση στον
μεγαλύτερο χρόνο της εργασίας του. (Ρίζος, όπως αναφέρεται στην Katsavouni, 2016).
Οι διασώστες βρίσκονται πολύ συχνά εκτεθειμένοι σε στρεσογόνες καταστάσεις.
Καθημερινά αντικρύζουν ανθρώπους είτε εν ζωή είτε όχι οι οποίοι μπορεί να έχουν εγκλωβιστεί
σε κάποιο όχημα, να φέρουν εγκαύματα, να έχουν προβεί σε απόπειρά αυτοκτονίας ή να είναι
θύματα κάποιας επίθεσης. Σε κάποιες χώρες, εκτός της Ελλάδας, τους παρέχεται η κατάλληλη
φροντίδα και πρόληψη ώστε να περιορίζεται ο αντίκτυπος στη ζωή τους. (Βαντέλα, όπως
αναφέρεται στους Bryant & Harvey, 1996, Marmar et al., 1999).
Ο διασώστης του ΕΚΑΒ λόγω του ότι το μεγαλύτερο μέρος της βάρδιας βρίσκεται στον
δρόμο είναι συνεχώς εκτεθειμένος στους θορύβους της κυκλοφοριακής κίνησης. Ακόμα και η
σειρήνα του ασθενοφόρου μπορεί να επιδεινώσει την ψυχική του υγεία και μάλιστα υπάρχουν
πιθανότητες να προκληθεί κάποια μόνιμη βλάβη στην ακοή του (Σερβές όπως αναφέρεται στην
Καρούτσου και συν., 2007).
Οι δυσμενείς καιρικές συνθήκες, τα λερωμένα και βρεγμένα ρούχα είναι κάποιοι ακόμη
παράγοντες που δυσκολεύουν την δουλειά ενός διασώστη και λειτουργούν επιβαρυντικά για την
υγεία και την ψυχολογία του (Καρούτσος και συν., 2007).
Σύμφωνα με τον Καλφούντζο (2018), οι αρνητικοί παράγοντες είναι οι εξής:
• Η έκθεση στον ανθρώπινο πόνο
• Η ταύτιση με τα θύματα
• Τα συναισθήματα ενοχής
• Ο φόβος του αγνώστου
• Η έλλειψη γνώσης των φυσιολογικών αντιδράσεων, ψυχικών και σωματικών στον
κίνδυνο ή στην απειλή
• Η υπέρβαση των προσωπικών ορίων αντοχής
• Η πίεση του χρόνου.
Σύμφωνα με τον Σερβέ (2014), οι διασώστες του ΕΚΑΒ καλούνται να αντιμετωπίσουν
μια πληθώρα επαγγελματικών νοσημάτων ενώ είναι σταθερά εκτεθειμένοι σε κινδύνους.
Θεωρείται υψίστης σημασίας η εξασφάλιση της σωματικής και ψυχικής τους φροντίδα.
5.2. Η δυσκολία διαχείρισης από τον διασώστη
Σύμφωνα με τους Καρούτσο και συν. (2007), το επάγγελμα του διασώστη είναι από τη
φύση ιδιαίτερα επιβαρυντικό και με έντονο stress. Το κυκλοφοριακό χάος στις μεγάλες πόλεις
και οι κακοσυντηρημένοι δρόμοι σε χωριά και επαρχίες δυσχεραίνουν την κατάσταση. Οι
συνθήκες αυτές θέτουν ακόμη και την ζωή τους σε κίνδυνο. Ένα αρκετά συχνό φαινόμενο είναι
η πιεστική και υπερβολική συμπεριφορά των συνοδών των ασθενών γεγονός που τους
τροφοδοτεί με ακόμη περισσότερο άγχος και πίεση. Ταυτόχρονα, η τηλεόραση παρουσιάζει τις
περισσότερες φορές μια αρνητική εικόνα, π.χ. για ένα ασθενοφόρο που καθυστέρησε και
κάποιος έχασε την ζωή του, κάτι που προκαταλαμβάνει αρνητικά τον κόσμο.
Επιπλέον, σημειώνεται αλόγιστη χρήση τηλεφωνημάτων από το κοινό για εξυπηρέτηση περιστατικών που δεν χρήζουν μεταφοράς με ασθενοφόρο. Την κατάσταση επιβαρύνουν οι κυλιόμενες βάρδιες και ιδιαίτερα οι νυχτερινές. Το άγχος αυξάνεται ακόμη περισσότερο όταν προκύπτουν συγκρούσειςμε τους ανωτέρους, τους συναδέλφους και με το κοινό. Ο βασικότερος λόγος επιβάρυνσης φαίνεται να είναι η καθημερινή επαφή με τον ανθρώπινο πόνο και τον θάνατο.
Το επάγγελμα του διασώστη είναι πολύ ξεχωριστό καθώς εμπεριέχεται το στοιχείο του
μη προβλέψιμου και του ξαφνικού δημιουργώντας ένα μη σταθερό περιβάλλον. Η μεγαλύτερη
δυσκολία είναι ότι γνωρίζουν πως, ακόμη και υπό αυτές τις συνθήκες, στόχος πάντοτε πρέπει
να είναι η διατήρηση ενός ασθενή στη ζωή (Ρίζος, όπως αναφέρεται στον Sterud, 2006).
Οι διασώστες του ΕΚΑΒ καλούνται να εργαστούν κάτω από αντίξοες συνθήκες. Ένα από
τα αρνητικά χαρακτηριστικά της εργασίας τους είναι ότι περνούν τον περισσότερο χρόνο της
βάρδιας τους σε περιορισμένο χώρο λόγω τετραγωνικών μαζί με τον συνάδελφο τους. Επίσης,
η εργασία τους επηρεάζεται άμεσα από τις καιρικές συνθήκες π.χ. αν υπάρχει ολισθηρό
οδόστρωμά λόγω βροχόπτωσης σε συνδυασμό με ένα επείγον περιστατικό και την ανάγκη για
γρήγορη πρόσβαση στο νοσοκομείο (Σερβές 2007).
Σύμφωνα με τον Καλφούντζο (2018), ένα από τα πιο δύσκολα περιστατικά που μπορεί
να αντιμετωπίσει ένας διασώστης είναι η θέα ενός πτώματος ή υπολειμμάτων ανθρώπων. Η
υπερφόρτιση των αισθήσεων λόγο της σκηνής είναι απολύτως λογική. Η κατάσταση γίνεται
ακόμη πιο δύσκολή όταν στην σκηνή αυτή υπάρχουν παιδιά. Το αισθήματα προσωπικής
εμπλοκής είναι δύσκολά διαχειρήσιμα ειδικά όταν ο ίδιος ο διασώστης έχει ένα παιδί στην ίδια
ηλικία.
Σύμφωνα με τους Καρούτσο και συν. (2007), στην Ελλάδα έχουν υλοποιηθεί πολύ
περισσότερες έρευνες για το ιατρικό προσωπικό αναλογικά με το προσωπικό των
ασθενοφόρων. Δυστυχώς, δεν υπάρχουν καθόλου συγκριτικές μελέτες όσον αφορά το
προσωπικό του ΕΚΑΒ της Ελλάδας και προσωπικό ασθενοφόρων άλλων χωρών.
Η ψυχολογική πίεση σε συνδυασμό με το stress δημιουργούν στον διασώστη ψυχολογικό τραύμα. Θα πρέπει, λοιπόν, να υπάρχει συστηματικός έλεγχος σχετικά με τη λειτουργικότητα των διασωστών και την παροχή ατομικής και ομαδικής συναισθηματικής αποφόρτισης (Καλφούντζος, 2018).
5.3. Τα αποτελέσματα της έκθεσης του διασώστη στον στρεσογόνο παράγοντα
Το εργασιακό στρες αναπτύσσεται από φυσικούς και ψυχοκοινωνικούς παράγοντες.
Φυσικοί στρεσογόνοι παράγοντες είναι ο θόρυβος, ο φωτισμός, η θερμοκρασία και η ανύψωση
βάρους. Ψυχοκοινωνικοί παράγοντες θεωρούνται οι συνθήκες, ο τρόπος οργάνωσης, το
αντικείμενο της εργασίας, ο μισθός, οι υπερωρίες, η σχέση με την διοίκηση και τους συναδέλφους, η συνθήκες υγιεινής, το αίσθημα σωματικής ασφάλειας (Τούντας, 2000).
Η επανειλημμένη έκθεση του διασώστη σε κρίσιμα γεγονότα επηρεάζει την ποιότητας
της ζωής και την επαγγελματική απόδοση (Μούστου, 2007).
Η έλλειψη ψυχολογικής στήριξης από την υπηρεσία μπορεί να οδηγήσει στην εμφάνιση του σύνδρομού επαγγελματικής εξουθένωσης (Job Burnout). Το σύνδρομο αυτό εμφανίζεται όταν υπάρχει σωματική και ψυχική εξάντληση και ο εργαζόμενος πλέον παύει να έχει ενδιαφέρον για την δουλειά του και να νιώθει ικανοποίηση (Καρούτσος, 2007).
Η εμπλοκή των επαγγελματιών σε μια καταστροφή μπορεί να τους οδηγήσει σε οξεία διαταραχή άγχους. Στην περίπτωση αυτή αν δεν υπάρξει η κατάλληλη φροντίδα ο επαγγελματίας μπορεί να αναπτύξει μετατραυματική διαταραχή άγχους (PTSD) παρουσιάζοντας τα διαταραχές στον ύπνο και υπερβολικό άγχος. Όταν τα συμπτώματα αυτά επιμείνουν για πάνω από ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα απαιτούν θεραπεία από εξειδικευμένο προσωπικό (Smith & Roberts, 2003).
Σύμφωνα με τους Καρούτσο και συν., (2007), το stress θεωρείται μια φυσιολογική αντίδραση του οργανισμού εφόσον έχουν να αντιμετωπίσουν καθημερινά σοβαρούς τραυματισμούς σε παιδιά και ενήλικες, περιστατικά αυτοκτονίας και θανάτους. Αναφέρεται ακόμη ότι σε αρκετούς κυριαρχεί το αίσθημα της ντροπής, της ενοχής και η διάθεση για απομόνωση μετά από ανάλογα περιστατικά.
Στη φάση αυτή υπάρχει μεγάλη ανάγκη για έκφραση των συναισθημάτων σε κάποιον συνάδελφο, φίλο ή συγγενή.
Σύμφωνα με τους Bourdreaux & Mandry (1996), οι διασώσστες των ασθενοφόρων έχουν να διαχειριστούν μεγαλύτερα επίπεδα άγχους και καταπόνησης σε σχέση με τους υπόλοιπους επαγγελματίες που εργάζονται στον χώρο της υγείας αλλά και με το σώμα των πυροσβεστών.
Το 2007 πραγματοποιήθηκε έρευνα σχετικά με τα προβλήματα που καλούνται να
αντιμετωπίσουν οι διασώστες του ΕΚΑΒ στην καθημερινότητα τους. Εκτός από τα μυοσκελετικά
προβλήματα, εμφανίζουν και έντονο άγχος το οποίο επιβαρύνει την σωματική και ψυχολογική
τους υγεία. Μεγάλο ποσοστό εργαζομένων εμφανίζουν προβλήματα με την καρδιά τους, υψηλή
πίεση, πονοκεφάλους και αισθήματα ζάλης. Την κατάσταση αυτή δεν βοηθάει καθόλου η
έλλειψη γιατρού εργασίας και η έλλειψη παροχής ψυχολογικών υπηρεσιών (Καρούτσος και
συν., 2007).
To 2005 πραγματοποιήθηκε μελέτη στα Ιωάννινα σχετικά με την επαγγελματική
εξουθένωση των εργαζομένων του ΕΚΑΒ και το αποτέλεσμα ήταν ότι πάνω από το 50%
εμφάνιζε συμπτώματα Burnout. Συγκεκριμένα, οι διασώστες υποφέρουν από αποπροσωποίηση
και συναισθηματική εξάντληση. Η ψυχολογική τους αυτή κατάσταση έχει αντίκτυπο στους
ασθενείς και στο υπόλοιπο προσωπικό (Σταύρου, 2005).
5.4. Το μετατραυματικό stress του διασώστη
Σύμφωνα με τον Τερζίδη & Ιωαννίδη (2015), ένα άτομο το οποίο έχει εμπλακεί σε μιακαταστροφή, υπάρχουν πιθανότητες να εμφανίσει μια συμπτωματολογία αντιδράσεων όπωςείναι η οξεία αντίδραση στο στρες. Μέχρι ένα χρονικό διάστημα, λίγες ώρες ή και μέρες η αντίδραση αυτή είναι λογική καθώς αποτελεί την φυσιολογική εκτόνωση του σωματικού και ψυχικού στρες. Η ένταση που θα το βιώσει κάποιος εξαρτάται από την ικανότητα του να διαχειρίζεται παρόμοιες καταστάσεις. Χαρακτηριστικά συμπτώματα είναι: η αδυναμία κατανόησης για όσα συμβαίνουν γύρω του, η δυσκολία συγκέντρωσης και προσανατολισμού.
Όταν τα συμπτώματα επιμένουν για διάστημα πέραν του ενός μήνα τότε πιθανά το άτομο
πάσχει από Διαταραχή Μετατραυματικού στρες.
Σύμφωνα με τις Μαυροειδή και Παυλάτου (χ.η.), η διαταραχή μετά από ψυχοτραυματικό
στρες ή αλλιώς η Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες είναι μια αγχώδης διαταραχή και
παρουσιάζεται σε άτομα τα οποία είτε έζησαν τα ίδια κάποιο γεγονός το οποίο ήταν τραυματικό
είτε το είδαν με τα μάτια τους να εκτυλίσσεται μπροστά τους είτε άκουσαν κάποιον άλλον να το
εξιστορεί. Αυτό που συμβαίνει είναι ότι το άτομο αντιλαμβάνεται το γεγονός αυτό ως απειλή για
την ζωή και για την ασφάλεια του ίδιου ή κάποιου άλλου και νιώθει φοβισμένος, τρομοκρατημένος και τον καταβάλει η αίσθηση ότι δεν έχει τη δύναμη για οποιαδήποτε ενέργεια.
Τέτοια γεγονότα είναι: οι φυσικές καταστροφές, οι ανθρώπινες καταστροφές όπως ένας βιασμός
ή μια τρομοκρατική επίθεση, τα ατυχήματα ή δυστυχήματα με μέσα μεταφοράς, ένα σοβαρό
πρόβλημα υγείας ή ένας απρόσμενος θάνατος.
Όσον αφορά τα συμπτώματα της διαταραχής μετατραυματικού στρες μπορεί να εμφανιστούν τρεις μήνες αργότερα από το γεγονός ή ακόμα και πολλά χρόνια μετά. Κύριο χαρακτηριστικό είναι η αναβίωση του γεγονότος. Άλλοι πάσχοντες αποφεύγουν να ξαναζήσουν οτιδήποτε μοιάζει με την οδυνηρή εμπειρία που είχαν, με αποτέλεσμα να απομακρύνονται από φίλους και συγγενείς αποφεύγοντας κάθε είδους οικειότητα και τρυφερότητα. Επιπλέον, μπορεί να παρατηρηθούν αλλαγές στην διαδικασία του ύπνου και δυσκολία στην συγκέντρωση, κάτι που πιθανά οδηγεί στην επιθετικότητα. Στις περιπτώσεις αυτές συστήνεται το άτομο να λάβει φαρμακευτική αγωγή και να ξεκινήσει ψυχοθεραπεία (Τερζίδης & Ιωαννίδης, 2015).
Το 2007 πραγματοποιήθηκε έρευνα, σύμφωνα με την οποία οι διασώστες του ΕΚΑΒ ανήκουν σε ομάδα ευάλωτη στις ψυχικές διαταραχές και κατέχουν υψηλή θέση στα επίπεδα μετατραυματικού στρες, άγχους και κατάθλιψης. Η συμπτωματολογία τους αφορούσε διαταραχές στον ύπνο, στο φαγητό, κατανάλωση αλκοόλ, μείωση της άθλησης, χρήση φαρμακευτικής αγωγής, και αύξηση παθολογικών συμπτωμάτων όποτε και αύξηση των αναρρωτικών αδειών. Οι συμμετέχοντες της έρευνας, αναφέρθηκαν στην ανάγκη για συνεχή κατάρτιση όσον αφορά θέματα ψυχικής υγείας (Μούστου, 2007).
Σύμφωνα με έρευνα που πραγματοποιήθηκε στο Ηνωμένο Βασίλειο το 1994 για τους διασώστες, το επίπεδο εκείνων που είχαν διαγνωστεί με μετατραυματικό στρες ήταν 22% και ένα ακόμη 22% ανέφερα υψηλά επίπεδα άγχους. Ακόμη, υπήρξαν και συμμετέχοντες οι οποίοι πιθανά είχαν συμπτώματα κατάθλιψης (Bennett et al., 1996).
Λουκία Τερτίπη
Μεταπτυχιακή Διατριβή Ειδίκευσης
Master Thesis
Συνεχίζεται…
ΔΙΑΣΩΣΤΕΣ ΡΟΔΟΥ
