Το θάρρος να μιλήσεις
Η ενημέρωση πριν από τη βάρδια τελειώνει. Το σχέδιο έχει παρουσιαστεί και κάποιος ρωτά: «Υπάρχει κάποια παρατήρηση;». Σιωπή. Ένας διασώστης σκέφτεται ότι το όχημα έχει πρόβλημα. Ένας άλλος ότι η κατανομή των διαθέσιμων ασθενοφόρων αφήνει μια περιοχή εκτεθειμένη. Ένας τρίτος ότι η κόπωση του πληρώματος έχει ξεπεράσει τα όρια. Κανείς δεν μιλά. Όλοι υπολογίζουν ότι είναι ασφαλέστερο να μη δημιουργήσουν θέμα.
Αργότερα, όταν εμφανιστεί το πρόβλημα, ακούγεται η γνώριμη φράση: «Το είχα καταλάβει ότι θα γινόταν».
Στην προνοσοκομειακή φροντίδα, όμως, η απόσταση ανάμεσα στο «το σκέφτηκα» και στο «το είπα» μπορεί να αφορά την ασφάλεια ενός ασθενούς, ενός συναδέλφου ή ολόκληρου του πληρώματος.
Η ανεξάρτητη σκέψη είναι η ικανότητα να παρατηρείς, να εξετάζεις τα δεδομένα και να διατυπώνεις τεκμηριωμένη κρίση, ακόμη κι όταν οι υπόλοιποι δείχνουν βέβαιοι. Για ένα πλήρωμα ασθενοφόρου, αυτό σημαίνει να συνεργάζεται χωρίς να παραιτείται κανένα μέλος του από την ευθύνη να σκέφτεται.
Γιατί μέσα στο πλήρωμα δυσκολευόμαστε να μιλήσουμε
Η συνεργασία στο ασθενοφόρο απαιτεί εμπιστοσύνη. Μοιράζεσαι με τον συνάδελφό σου δύσκολες εικόνες, πίεση χρόνου, αβεβαιότητα και ευθύνη. Είναι φυσικό να θέλεις να διατηρήσεις καλή σχέση μαζί του. Ιδιαίτερα όταν εκείνος έχει περισσότερα χρόνια υπηρεσίας, μπορεί να διστάσεις να αμφισβητήσεις την εκτίμησή του.
«Θα ξέρει καλύτερα». «Μπορεί να μου διαφεύγει κάτι». «Ας μην τον εκθέσω μπροστά στους άλλους».
Αυτές οι σκέψεις είναι ανθρώπινες. Γίνονται επικίνδυνες όταν σε εμποδίζουν να αναφέρεις κάτι που παρατήρησες.
Η εμπειρία έχει μεγάλη αξία, αλλά κανείς δεν βλέπει τα πάντα. Ο πιο έμπειρος μπορεί να έχει κουραστεί, να έχει προσκολληθεί στην πρώτη εντύπωση ή να μην έχει αντιληφθεί μια αλλαγή. Ο νεότερος μπορεί να έχει προσέξει ακριβώς αυτό που λείπει από την εικόνα.
Το ίδιο ισχύει για τη συνήθεια. Το «έτσι το κάνουμε πάντα» εξηγεί πώς καθιερώθηκε μια πρακτική. Δεν αποδεικνύει ότι παραμένει ασφαλής.

Η πρώτη εκτίμηση χρειάζεται έλεγχο
Το Συντονιστικό μεταφέρει μια κλήση για «μέθη». Στο σημείο βρίσκετε έναν άνθρωπο με σύγχυση και δυσκολία στην επικοινωνία. Η αρχική πληροφορία είναι χρήσιμη, αλλά δεν αρκεί για να εξηγήσει την κατάστασή του.
Η ανεξάρτητη σκέψη αρχίζει με την ερώτηση: «Τι άλλο μπορεί να συμβαίνει και ποια στοιχεία χρειάζεται να ελέγξουμε;».
Αντίστοιχα, μια σκηνή που περιγράφεται ως ασφαλής μπορεί να έχει αλλάξει μέχρι την άφιξη. Ένας ασθενής που αρχικά φαίνεται σταθερός μπορεί να επιδεινωθεί. Μια μεταφορά που χαρακτηρίστηκε «απλή» μπορεί να απαιτεί διαφορετική προετοιμασία.
Το πλήρωμα χρειάζεται να χρησιμοποιεί τις πληροφορίες της κλήσης ως αφετηρία και να τις επανεξετάζει με βάση όσα βρίσκει. Η παρατήρηση, η αξιολόγηση και η επαναξιολόγηση κρατούν τη σκέψη ανοιχτή.
Αυτό προϋποθέτει και ειλικρίνεια απέναντι στον εαυτό μας. Αν ψάχνουμε μόνο στοιχεία που επιβεβαιώνουν την πρώτη μας άποψη, μπορεί να χάσουμε όσα την ανατρέπουν. Μια χρήσιμη ερώτηση είναι: «Ποιο εύρημα θα με έκανε να αλλάξω γνώμη;».

Μίλα συγκεκριμένα, όσο υπάρχει χρόνος να αλλάξει κάτι
Μια γενική φράση όπως «δεν μου αρέσει αυτό» δύσκολα βοηθά τον συνάδελφο να καταλάβει τι συμβαίνει. Η ανησυχία αποκτά αξία όταν συνδέεται με μια παρατήρηση, έναν κίνδυνο και μια προτεινόμενη ενέργεια.
«Βλέπω ότι η έξοδος πίσω μας κλείνει από τον κόσμο. Ανησυχώ ότι θα δυσκολευτούμε να αποχωρήσουμε. Ας κρατήσουμε ελεύθερη τη διαδρομή».
«Η εικόνα του ασθενούς έχει αλλάξει από πριν. Χρειάζεται να επαναξιολογήσουμε την κατάσταση και να ενημερώσουμε».
«Δυσκολεύομαι να συγκεντρωθώ στην οδήγηση από την κόπωση. Χρειάζεται να το αναφέρουμε τώρα και να βρεθεί ασφαλής λύση».
Η σαφήνεια επιτρέπει στην ομάδα να δράσει. Δεν απαιτεί φωνές ούτε επιθετικότητα.
Όταν υπάρχει χρόνος για συζήτηση, μπορείς να ξεκινήσεις ήρεμα: «Θέλω να ελέγξουμε κάτι πριν συνεχίσουμε». Όταν ο κίνδυνος είναι άμεσος, χρειάζεται αντίστοιχα άμεση διατύπωση: «Σταμάτα, υπάρχει κίνδυνος».
Αν η ανησυχία δεν ακούστηκε ή παραμένει άλυτη, χρειάζεται να επαναληφθεί καθαρά και να ζητηθεί η κατάλληλη υποστήριξη, σύμφωνα με τις διαδικασίες της υπηρεσίας. Η πρώτη σιωπηλή απόρριψη δεν εξαφανίζει τον κίνδυνο.
Ανεξάρτητη σκέψη με επαγγελματική πειθαρχία
Η προσωπική κρίση χρειάζεται γνώση, τεκμηρίωση και επίγνωση των ορίων μας. Το «εγώ πιστεύω» από μόνο του δεν αρκεί για να στηρίξει μια απόφαση.
Τα πρωτόκολλα, η εκπαίδευση, οι αρμοδιότητες και η προβλεπόμενη ιατρική καθοδήγηση αποτελούν το πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργεί το πλήρωμα. Η ανεξάρτητη σκέψη βοηθά να αναγνωρίζουμε πότε κάτι δεν ταιριάζει στην εικόνα, πότε χρειαζόμαστε επανεκτίμηση και πότε πρέπει να ζητήσουμε βοήθεια.
Εξίσου απαραίτητο είναι να μπορείς να πεις: «Δεν γνωρίζω», «Δεν είμαι βέβαιος» ή «Η παρατήρησή σου αλλάζει την εκτίμησή μου».
Η επαγγελματική αξιοπιστία χτίζεται όταν διορθώνεις εγκαίρως την πορεία σου. Το να υπερασπίζεσαι μια λανθασμένη εκτίμηση για να μη φανείς εκτεθειμένος αυξάνει την έκθεση όλων.

Η εμπειρία φαίνεται και στον τρόπο που ακούς
Ο έμπειρος συνάδελφος επηρεάζει καθοριστικά το αν ο νεότερος θα μιλήσει. Μια ειρωνική απάντηση, ένα απαξιωτικό βλέμμα ή το «όταν κάνεις όσα χρόνια έχω εγώ, θα καταλάβεις» μπορεί να κλείσει τη συζήτηση για πολλές επόμενες βάρδιες.
Αντίθετα, το «τι παρατήρησες;» ανοίγει χώρο για πληροφορία που διαφορετικά θα χανόταν.
Η προσεκτική ακρόαση δεν σημαίνει ότι κάθε ένσταση είναι σωστή. Σημαίνει ότι θα εξεταστεί με βάση το περιεχόμενό της. Μπορεί να αποδειχθεί κρίσιμη. Μπορεί να χρειάζεται διόρθωση. Και στις δύο περιπτώσεις, η ομάδα μαθαίνει περισσότερο από όσο θα μάθαινε με τη σιωπή.
Το ίδιο ισχύει για το Συντονιστικό και όσους έχουν ευθύνη καθοδήγησης. Όταν ένα πλήρωμα αναφέρει κίνδυνο, χρειάζεται να μπορεί να περιγράψει τι συμβαίνει χωρίς να φοβάται ότι η αναφορά θα αντιμετωπιστεί αυτόματα ως απροθυμία ή ανικανότητα.
Η δύναμη χτίζεται στις καθημερινές βάρδιες
Η ανεξάρτητη σκέψη καλλιεργείται στον έλεγχο του οχήματος, στην προετοιμασία του εξοπλισμού, στην προσέγγιση της σκηνής, στην παράδοση του ασθενούς και στη συζήτηση μετά το περιστατικό.
Πριν ξεκινήσει μια ενέργεια, αξίζει να υπάρχει χώρος για μια σύντομη ερώτηση: «Υπάρχει κάτι που δεν έχουμε υπολογίσει;». Μετά από ένα δύσκολο συμβάν: «Τι μας ξέφυγε; Ποια πληροφορία δεν μοιραστήκαμε εγκαίρως; Τι θα αλλάξουμε την επόμενη φορά;».
Η συζήτηση έχει αξία όταν οδηγεί σε συγκεκριμένη βελτίωση. Αν μετατρέπεται σε αναζήτηση ενόχου ή σε διαγωνισμό εμπειρίας, σύντομα κανείς δεν θα λέει όσα πραγματικά σκέφτηκε.
Κάθε μέλος χρειάζεται επίσης να εξετάζει τη δική του στάση. Μίλησα όταν έπρεπε; Άκουσα τον συνάδελφο; Ζήτησα βοήθεια εγκαίρως; Άφησα τον εκνευρισμό ή την ανάγκη να έχω δίκιο να επηρεάσουν την απόφασή μου;
Αυτές οι ερωτήσεις απαιτούν περισσότερη ωριμότητα από μια εύκολη κριτική προς τους άλλους.

Το θάρρος που χρειάζεται το πλήρωμα
Στο ασθενοφόρο, θάρρος χρειάζεται και για να αναγνωρίσεις έναν περιορισμό, να αναφέρεις ένα λάθος, να ζητήσεις υποστήριξη ή να διακόψεις μια επικίνδυνη ενέργεια.
Η φράση «χρειαζόμαστε βοήθεια» μπορεί να είναι η πιο υπεύθυνη απόφαση της βάρδιας. Το ίδιο και η φράση «θέλω να το ξαναδούμε πριν συνεχίσουμε».
Ένα δυνατό πλήρωμα αξιοποιεί τη σκέψη όλων των μελών του. Μπορεί να αποφασίζει γρήγορα, να συνεργάζεται υπό πίεση και ταυτόχρονα να αφήνει χώρο για την παρατήρηση που αλλάζει την εικόνα.
Γι’ αυτό, όταν κάτι σε προβληματίζει, εξέτασέ το και πες το καθαρά. Όταν ο συνάδελφος εκφράζει μια ανησυχία, άκουσέ τον προσεκτικά. Και όταν τα δεδομένα αλλάζουν, άλλαξε κι εσύ την εκτίμησή σου.
Η παρατήρηση που μοιράζεσαι εγκαίρως μπορεί να προστατεύσει τον ασθενή, τον συνάδελφο και εσένα. Αυτή είναι η δύναμη της ανεξάρτητης σκέψης μέσα στο πλήρωμα.
Παναγιώτης Σπανός
ΔΙΑΣΩΣΤΕΣ ΡΟΔΟΥ
