Αν και αποτελεί συχνά μέρος της κουλτούρας των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης, το μαύρο χιούμορ είναι ένα εργαλείο με δύο όψεις: προσφέρει στιγμιαία ανακούφιση, αλλά μπορεί να ενέχει συναισθηματικούς κινδύνους όταν χρησιμοποιείται χωρίς όρια.
Σε όλο το φάσμα των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης, από τις επιχειρήσεις στο πεδίο μέχρι τα συντονιστικά κέντρα, το μαύρο χιούμορ έχει γίνει οικείο κομμάτι της δουλειάς. Εμφανίζεται συχνά κατά τη διάρκεια ή μετά τη διαχείριση δύσκολων περιστατικών και επιτρέπει στους εργαζομένους να σχολιάζουν έντονες ή τραγικές καταστάσεις με ειρωνεία, σαρκασμό ή σκοτεινά αστεία. Σε όσους βρίσκονται έξω από το επάγγελμα, αυτό μπορεί να φαίνεται ανάρμοστο ή ψυχρό. Για όσους όμως το ασκούν, συχνά αποτελεί μια αυθόρμητη αντίδραση απέναντι σε όσα δύσκολα περιγράφονται με λόγια.
Παρότι το μαύρο χιούμορ έχει μακρά παρουσία στην κουλτούρα των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης, δεν αποτελεί ιδανική στρατηγική διαχείρισης των ψυχικών πιέσεων, ούτε πρέπει να αντιμετωπίζεται ως υποκατάστατο της συναισθηματικής επεξεργασίας ή της φροντίδας ψυχικής υγείας. Είναι, περισσότερο, ένα εργαλείο που χρησιμοποιείται εκείνη τη στιγμή για να εκτονωθεί η συναισθηματική πίεση και μπορεί να έχει τόσο οφέλη όσο και μειονεκτήματα.
Γιατί οι εργαζόμενοι στις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης χρησιμοποιούν το μαύρο χιούμορ
Μπροστά στο ψυχικό τραύμα, το στρες ή τη συντριπτική θλίψη, οι άνθρωποι αναζητούν ενστικτωδώς τρόπους να ανακτήσουν μια αίσθηση ελέγχου. Το μαύρο χιούμορ προσφέρει αυτή τη δυνατότητα, παρουσιάζοντας μια κατάσταση, έστω για λίγο, μέσα από το παράλογο ή την ειρωνεία. Μπορεί να βοηθήσει τους εργαζομένους να παραμείνουν επιχειρησιακά λειτουργικοί σε στιγμές έντονης πίεσης και να εκτονώσει την ένταση μεταξύ των μελών της ομάδας.
Μελέτες στην ψυχολογία της επαγγελματικής υγείας υποδεικνύουν ότι το μαύρο χιούμορ μπορεί να ενεργοποιεί τον προμετωπιαίο φλοιό του εγκεφάλου, ο οποίος συνδέεται με την επίλυση προβλημάτων και τη ρύθμιση των συναισθημάτων, ενώ παράλληλα περιορίζει την υπερδραστηριότητα κέντρων που σχετίζονται με το συναίσθημα, όπως η αμυγδαλή. Αυτό μπορεί να προσφέρει προσωρινή ανακούφιση κατά την παρατεταμένη έκθεση σε τραυματικά γεγονότα.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, το κοινό χιούμορ μεταξύ συναδέλφων μπορεί να ενισχύσει τη συνοχή της ομάδας και την αλληλοϋποστήριξη. Ένα απλό αστείο σε μια δύσκολη βάρδια μπορεί να μεταφέρει στους άλλους το μήνυμα: «Δεν είσαι μόνος. Είμαστε ακόμη εδώ».
Ωστόσο, αυτά τα οφέλη εξαρτώνται από τις περιστάσεις και είναι βραχυπρόθεσμα. Οι βαθύτερες επιπτώσεις αυτού του είδους χιούμορ χρειάζονται προσεκτική εξέταση.
Πότε το μαύρο χιούμορ γίνεται πρόβλημα
Αν και το μαύρο χιούμορ μπορεί να βοηθά ορισμένους εργαζομένους να αντέξουν μια δύσκολη στιγμή, ενέχει επίσης κινδύνους, ιδιαίτερα όταν χρησιμοποιείται υπερβολικά ή με ακατάλληλο τρόπο. Μία από τις σημαντικότερες ανησυχίες είναι η καταπίεση των συναισθημάτων. Όταν οι εργαζόμενοι στηρίζονται στο χιούμορ για να αποφύγουν την επεξεργασία τραυματικών εμπειριών, αυτό μπορεί να καθυστερήσει την ψυχική αποκατάσταση, να δυσκολέψει την έκφραση ευαλωτότητας και να συμβάλει, με τον καιρό, σε χρόνιες αντιδράσεις στρες.
Η επίμονη χρήση μαύρου χιούμορ μπορεί επίσης να αποτελεί ένδειξη επαγγελματικής εξουθένωσης, κόπωσης συμπόνιας ή ανεπεξέργαστου ψυχικού τραύματος. Αστεία που κάποτε ελάφρυναν την ατμόσφαιρα μπορεί να μετατραπούν σε κυνισμό, συναισθηματική αποστασιοποίηση ή ακόμη και απανθρωποποίηση. Με την πάροδο του χρόνου, αυτό μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο την ψυχική υγεία του ατόμου, αλλά και την κουλτούρα μιας ομάδας ή μιας υπηρεσίας.
Σε ορισμένα περιβάλλοντα, το μαύρο χιούμορ έχει χρησιμοποιηθεί με λανθασμένο τρόπο ή σε ακατάλληλες στιγμές, προκαλώντας δημόσια κατακραυγή, πειθαρχικές κυρώσεις ή κλονισμό της εμπιστοσύνης ανάμεσα στους εργαζομένους και τις κοινότητες που υπηρετούν. Όταν εκφράζεται δημόσια ή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, μπορεί να φανεί άστοχο ή προσβλητικό, ακόμη κι αν ο σκοπός του ήταν η προσωπική αποφόρτιση.
Ίσως το σημαντικότερο είναι ότι το χιούμορ που υποτιμά ή χλευάζει τα θύματα, ακόμη και έμμεσα, μπορεί να ενισχύσει μια συναισθηματική αποστασιοποίηση που δυσχεραίνει τη μακροπρόθεσμη ψυχική ανθεκτικότητα.
Παραδείγματα από την πράξη: Καταγραφή, όχι εξύμνηση
Κατά τη διάρκεια μεγάλων καταστροφών, συμβάντων με μαζικές απώλειες υγείας ή περιστατικών με πολλούς νεκρούς, οι εργαζόμενοι έχουν συχνά καταφύγει στο χιούμορ, σε ιδιωτικούς χώρους, για να αντέξουν. Για παράδειγμα, όσοι εργάζονται πολλές ώρες σε φυσικές καταστροφές μπορεί να δίνουν αστειευόμενοι στις σκηνές ή στις βάσεις τους ειρωνικές ονομασίες, όπως «Ξενοδοχείο 166» ή «Καφέ Νεκροτομείο». Αυτά τα σχόλια, που συνήθως ανταλλάσσονται μακριά από τα βλέμματα του κοινού, δεν προορίζονται για δημόσια ακρόαση. Αποτελούν προσπάθειες να διατηρηθούν η συγκέντρωση και η αντοχή κάτω από συναισθηματική πίεση.
Ωστόσο, δεν είναι κάθε μορφή χιούμορ ακίνδυνη. Σε ορισμένες καταγεγραμμένες αποτιμήσεις επιχειρήσεων, ακατάλληλα σχόλια κατά τις συναντήσεις μετά το συμβάν έχουν αφήσει μέλη της ομάδας να αισθάνονται απομονωμένα ή ότι τα συναισθήματά τους απαξιώνονται. Αυτό που κάποιοι αντιλαμβάνονται ως μια ανάλαφρη στιγμή, άλλοι μπορεί να το βιώνουν ως έλλειψη σεβασμού, ιδιαίτερα όταν δεν λαμβάνονται υπόψη οι διαφορετικές εμπειρίες ζωής ή ο διαφορετικός βαθμός έκθεσης σε τραυματικά γεγονότα.
Μια πολιτισμική συνήθεια που απαιτεί συνεχή επανεξέταση
Το μαύρο χιούμορ διατηρείται σε μεγάλο βαθμό λόγω των κοινών εμπειριών και των συμπεριφορών που μεταφέρονται από τους παλαιότερους στους νεότερους. Οι νεοεισερχόμενοι στις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης συχνά μαθαίνουν άτυπα αυτό το είδος χιούμορ, μιμούμενοι έμπειρους συναδέλφους που το χρησιμοποιούν ως έναν σύντομο, κοινά κατανοητό τρόπο διαχείρισης της πίεσης. Με τον καιρό, δημιουργείται μια κουλτούρα στην οποία το να αστειεύεται κανείς μπροστά στο ψυχικό τραύμα μπορεί να μοιάζει με τη μόνη αποδεκτή διέξοδο.
Χωρίς συνειδητή επανεξέταση αυτής της κουλτούρας, όμως, η συνήθεια μπορεί να αποθαρρύνει την υγιή έκφραση των συναισθημάτων. Σε ορισμένες υπηρεσίες, εργαζόμενοι που δεν βρίσκουν αυτό το χιούμορ βοηθητικό ή αισθάνονται άβολα με το ύφος του μπορεί να παραμένουν σιωπηλοί, για να μη χαρακτηριστούν «μαλθακοί» ή «ξένοι προς την ομάδα».
Τα εκπαιδευτικά προγράμματα και οι δομές ψυχικής υγείας αναγνωρίζουν πλέον αυτή την αντίφαση. Ο στόχος δεν είναι να απαγορευτεί το χιούμορ, αλλά να αναγνωρίζεται πότε χρησιμοποιείται για αποφυγή αντί για ανθρώπινη σύνδεση. Οι υπηρεσίες που καθιερώνουν ως φυσιολογική πρακτική την υποστήριξη μεταξύ συναδέλφων, τις συναντήσεις αποφόρτισης μετά από κρίσιμα συμβάντα και την πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας βοηθούν τους εργαζομένους να αποκτήσουν περισσότερους τρόπους συναισθηματικής διαχείρισης, πέρα από τα αστεία.
Πώς μοιάζουν τα υγιή όρια
Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο χιούμορ που ελαφραίνει μια βαριά στιγμή και στο χιούμορ που χρησιμοποιείται για να αποφύγουμε να αντιμετωπίσουμε την πραγματικότητα. Ενδείξεις ότι το μαύρο χιούμορ μπορεί να έχει γίνει επιβλαβές είναι τα αστεία που γίνονται ολοένα πιο ωμά, επιθετικά ή στρέφονται εναντίον των θυμάτων· η εξάρτηση από το χιούμορ παράλληλα με την αποφυγή σοβαρών συζητήσεων για την προσωπική ψυχική κατάσταση· ένα κλίμα στην ομάδα όπου το χιούμορ φιμώνει την ειλικρινή έκφραση συναισθημάτων ή την κριτική· και η χρήση του σε ακατάλληλες στιγμές, όπως μπροστά σε πολίτες, συγγενείς ή εκπροσώπους των μέσων ενημέρωσης.
Οι προϊστάμενοι, οι υπεύθυνοι υποστήριξης συναδέλφων και τα μέλη της ομάδας χρειάζεται να αναγνωρίζουν αυτά τα μοτίβα. Σε πολλές περιπτώσεις, το ίδιο το χιούμορ μπορεί να αποτελέσει αφετηρία για μια ουσιαστικότερη συζήτηση: «Κάνεις πολλά αστεία τελευταία. Πώς είσαι, όμως, πραγματικά;»
Τελικές σκέψεις
Το μαύρο χιούμορ αποτελεί αναγνωρίσιμο κομμάτι της κουλτούρας των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης, αλλά δεν πρέπει να θεωρείται πανάκεια. Στην καλύτερη περίπτωση, προσφέρει στιγμιαία ανακούφιση και συναδελφικότητα. Στη χειρότερη, μπορεί να συγκαλύπτει ψυχικά τραύματα και να αποθαρρύνει τον ειλικρινή διάλογο. Αναγνωρίζοντας τον ρόλο του και τα όριά του, οι υπηρεσίες μπορούν να στηρίξουν τους ανθρώπους τους στην αναζήτηση πιο βιώσιμων τρόπων ενίσχυσης της ψυχικής ανθεκτικότητας και αποκατάστασης.
Πηγή: Inside gallows humor: The psychological safety net behind the jokes we tell
Παναγιώτης Σπανός
ΔΙΑΣΩΣΤΕΣ ΡΟΔΟΥ
