ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ: ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ
3.1. ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ – ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ
Όταν πρόκειται να διεξαχθεί μία ποιοτική έρευνα, πρέπει να υπάρχει και ένα ερευνητικό ερώτημα. Η ποιοτική έρευνα καθορίζεται από το προσωπικό ενδιαφέρον του ερευνητή, καθώς και από το την επικαιρότητα, την διερεύνηση του ζητήματος καθώς και τον τρόπο που πρέπει να προσεγγιστεί το θέμα. Έτσι και στην δική μου έρευνα, οι παράγοντες αυτοί με ώθησαν στην συγκεκριμένη μελέτη περίπτωσης (Hichcock, 1989).
Ο λόγος για τον οποίο έχω επιλέξει το συγκεκριμένο θέμα να μελετήσω στην πτυχιακή μου εργασία, ήταν η εμπλοκή μου, κατά την πρακτική μου άσκηση στην ογκολογική κλινική, όπου ένιωσα έντονα την δυσαρέσκεια των ατόμων, οι οποίοι πάσχουν από καρκίνο και βιώνουν τις επιπτώσεις του.
3.2. ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΚΑΙ ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ
Σκοπός της παρούσας μελέτης, όπου αποτελεί και το ερευνητικό ερώτημα της παρούσας έρευνας είναι να καταγραφούν τα συναισθήματα ενός ατόμου που βιώνει τις επιπτώσεις του καρκίνου, μέσα από την αναφορά γυναικών που έχουν βιώσει τον καρκίνο και τις επιπτώσεις του.
3.3. ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΑΤΟΜΩΝ ΠΟΥ ΒΙΩΝΟΥΝ ΤΙΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ
ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ
Στις επόμενες σελίδες καταγράφονται τα αποτελέσματα της μελέτης.
Σε σχέση με το πώς αντέδρασαν τα άτομα όταν τους γνωστοποιήθηκε ότι θα υποβληθούν σε χημειοθεραπεία, η άρνηση του γεγονότος και η θλίψη αλλά και το άγχος ήταν οι κυριότερες απαντήσεις των ατόμων.
«…Στις αρχές αντιδρούσα συνεχώς, όλο και κάποια δικαιολογία έβρισκα να μην πάω να κάνω τις εξετάσεις για να αρχίσει η θεραπεία. Δεν ήθελα να κάνω χημειοθεραπεία παιδιά μου… θύμωνα και στεναχωριόμουν, θα μου έπεφταν τα μαλλιά σκεφτόμουν συνέχεια… το είχα αρνηθεί εντελώς… αλλά σκεφτόμουν όμως πως αν δεν κάνω χημειοθεραπεία θα πεθάνω. Όταν το σκεφτόμουν αυτό με έπιανε πανικός και έτσι μια μέρα είπα θα αρχίσω, για να γίνω καλά…»
—
«Τα συναισθήματα ήταν στεναχώρια και πάλι στεναχώρια… έπρεπε κάποια στιγμή να το συνηθίσω…
Στην αρχή έτρεξα σε ένα σωρό νοσοκομεία μήπως μου πει κάποιος γιατρός ότι δεν χρειάζομαι χημειοθεραπεία και με ένα χειρουργείο θα σωζόμουν. Τίποτα δεν άλλαξε όμως και τελικά άρχισα τη χημειοθεραπεία…»
—
«Δεν το πίστευα, ξέρετε τώρα… ήθελα όμως να γίνω καλά, άρα έπρεπε να κάνω τα θεραπεία.
Όλο σκεφτόμουν γιατί να τύχει αυτό σε εμένα, τι είχα κάνει και το πλήρωνα έτσι; Σκεφτόμουν κάθε μέρα πως θα είμαι όταν θα κάνω χημειοθεραπεία, θα μου πέσουν τα μαλλιά και όλο και αγχωνόμουν, δεν είναι λίγο πράγμα…» Όσον αφορά τα συναισθήματα στην πορεία της χημειοθεραπείας τα άτομα διακατέχονταν από θλίψη και απογοήτευση στην αρχή, έπειτα προσαρμόζονταν στην κατάσταση τους και στο τέλος νιώθουν ανακούφιση. Αξίζει να τονίσουμε ότι ο φόβος και το άγχος διακατέχουν τους ασθενείς σε όλη τα διάρκεια της χημειοθεραπείας, ακόμα και μετά το τέλος της.
«Πείσμωνα και έλεγα γιατί μου έτυχε αυτό.
Ειδικά όταν προχώρησε η χημειοθεραπεία και είχα τη περούκα, στεναχωριόμουν και έκλαιγα για τη ζωή μου. Μετά από καιρό έβγαινα από το σπίτι… συνήθως για να πάω στην εκκλησία… προσευχόμουν κάθε μέρα στο Θεό να με βοηθήσει να γίνω καλά. Όταν τέλειωσα με τη θεραπεία ένιωσα μια ανακούφιση αλλά είχα και λίγο αγωνία για το αν θα πρέπει να ξανακάνω χημειοθεραπεία…»
—
«Στη πορεία στεναχωριόμουν, έκλαιγα κρυφά από το παιδί μου γιατί δεν ήθελα να με βλέπει έτσι. Έκανα ότι έπρεπε, τις εξετάσεις μου, φυσικά είχα σταματήσει και το κάπνισμα και πρόσεχα γενικά, το συνήθισα και το πήρα απόφαση πως αυτός είναι ο δρόμος για τη θεραπεία, δεν μπορούσα να κάνω κάτι άλλο. Στο τέλος λες αυτό ήταν όλο, τώρα πρέπει να προσέχεις για να μην υποτροπιάσεις…»
—
«Υπήρχαν στιγμές που θύμωνα τόσο πολύ που παραπονιόμουν συνέχεια και ξέσπαγα παντού, ακόμα και στα παιδιά μου. Αλλά καθώς περνούσε ο καιρός άρχισα να δέχομαι την κατάσταση μου όλη και κατάλαβα ότι δεν μου έμενε τίποτα άλλο από το να κάνω τις χημειοθεραπείες μου κανονικά και να ελπίζω ότι θα με βοηθήσουν να γίνω καλά. Στο τέλος ήταν καλά που τελείωσα με τα πήγαινε – έλα στα νοσοκομεία και ησύχασα από τις παρενέργειες… αγωνία όμως υπήρχε ακόμα για το μετά…»
—
«Εντάξει… είχα προσαρμοστεί στην ιδέα της θεραπείας αλλά στην πορεία με τα πρώτα συμπτώματα που εμφανίστηκαν άρχισα να απογοητεύομαι και να στεναχωριέμαι πολύ που έτυχε αυτό σε εμένα… δεν μπορούσα να το αλλάξω όμως αυτό.. εννοώ δεν μπορούσα να εξαφανίσω τα συμπτώματα… οπότε είπα πως, αφού αυτό μου έφερε η τύχη μου, πρέπει να κάνω ότι μου λένε οι γιατροί… στο τέλος νιώθεις μια αγαλλίαση και έναν φόβο παράλληλα κάθε φορά που πας να κάνεις εξετάσεις για να δεις πως είναι η υγεία σου… και ακόμα περισσότερο άγχος όταν περιμένεις τα αποτελέσματα…»
Στην ερώτηση για τον αν είχαν ανάγκη ενημέρωσης/ πληροφόρησης κατά τη διάρκεια της θεραπείας όλες οι απαντήσεις ήταν θετικές.
«Ήθελα να μου λένε πάντα τι έχω, πως πάω με τη θεραπεία, τι θα γίνει τα επόμενα χρόνια, τι έπρεπε να κάνω για να βλέπω πως πάω και να μου λένε τι θα μου προκαλούν τα φάρμακα για να ξέρω να προετοιμάζομαι…»
«Πιστεύω πως το να ξέρεις τι γίνεται είναι πολύ σημαντικό γιατί είσαι και εσύ μέσα στα πράγματα, συμμετέχεις σε όλα αυτά που σου γίνονται και εγώ ήθελα να ξέρω τι γίνεται…»
Η ενημέρωση/ πληροφόρηση από το ιατρονοσηλευτικό προσωπικό δεν ήταν αρκετή σύμφωνα με τα άτομα της μελέτης μας. Σχεδόν και οι πέντε αναφέρουν ότι είχαν απορίες αλλά δεν ρώταγαν τους νοσηλευτές πολλά από αυτά που ήθελαν.
Αυτό οφείλεται στο ότι η στάση των νοσηλευτών αποθάρρυνε τα άτομα να κάνουν ερωτήσεις και ένιωθαν πως ήταν βάρος για τους νοσηλευτές κάθε φορά που ρωτούσαν κάτι.
«Αυτοί δεν μου έλεγαν και πολλά. Μόνο όταν τους ρώταγα τίποτα ή εγώ ή ο άνδρας μου. Δεν τους ρώταγα όμως πολλά παρότι ήθελα να ρωτήσω και άλλα. Τους έβλεπα να τρέχουν μέσα στα δωμάτια… φαινόντουσαν να έχουν πολύ λίγο χρόνο για μένα…»
—
«Δεν μπορώ να πω ότι δεν υπήρχε ενημέρωση… υπήρχε… αλλά ίσως να μην ανταποκρινόταν τελείως σ’ αυτά που ήθελα να μάθω. Οι γιατροί μου έλεγαν τα σχετικά για τις εξετάσεις που έκανα, τα αποτελέσματα και αυτά. Ό, τι άλλο ήθελα να μάθω ρώταγα εγώ τους νοσηλευτές και αυτό δεν μου άρεσε και πολύ… νόμιζα πως τους ενοχλούσα και θα έλεγαν «Ωχ πάλι αυτή!» κάθε φορά που τους ρωτούσα κάτι…»
—
«Πληροφόρηση υπήρχε για τις εξετάσεις που θα έκανα, τα αποτελέσματα τους… δεν με ρώτησαν ποτέ όμως τι θα ήθελα να μάθω εγώ και ούτε αν έχω απορίες… έδιναν πληροφορίες για ό, τι θεωρούσαν αυτοί ότι έπρεπε να μάθω, δεν με ρώταγαν όπως σας είπα αν δεν καταλάβαινα κάτι ή αν ήθελα να μου πουν κάτι άλλο… ίσως να περίμεναν και αυτοί να τους ρωτήσω εγώ, αλλά δεν μπορούσα… λίγο η ντροπή… λίγο το άγχος και έτσι δεν ρώταγα τίποτα…
—
«Δεν με ενημέρωναν για τίποτα σχεδόν… όπως σας είπα είχα απορίες, ρώταγα ότι δεν ήξερα αλλά όχι πάντα… με αποθάρρυναν οι νοσηλευτές γιατί κάθε φορά που τους ρωτούσα κάτι είχαν δουλειά και ή θα ερχόντουσαν πολύ μετά ή θα το ξέχναγαν…»
Οι πληροφορίες που παρείχε το ιατρονοσηλευτικό προσωπικό στα άτομα και αφορούσαν την χημειοθεραπεία δεν ήταν απόλυτα κατανοητές από αυτά. Ο κυριότερος παράγοντας που δυσκόλευε τα άτομα να κατανοήσουν πλήρως τις πληροφορίες ήταν οι ιατρικοί όροι που χρησιμοποιούσαν οι ιατροί και οι νοσηλευτές. «Έτσι και έτσι, πολλά από αυτά που μου έλεγαν – να σας πω την αλήθεια – δεν τα καταλάβαινα… ούτε και ο άντρας μου… έλεγαν λέξεις δικές τους… ιατρικές… εγώ δεν τις ήξερα και δεν μπορούσα συνέχεια να τους ρωτάω να μου τα εξηγούν… οι νοσοκόμες μου έλεγαν διάφορα πράγματα… κάποια καταλάβαινα κάποια άλλα όχι… και δεν καθόντουσαν να στα εξηγήσουν γιατί είχαν τις δουλειές τους…»
—
«Μου έλεγαν για τις εξετάσεις και για τα φάρμακα και άλλα για τις παρενέργειες… πολύπλοκα μου φαινόντουσαν στην αρχή… τα έλεγαν και επιστημονικά και δεν ήταν τόσο ξεκάθαρα αλλά στην πορεία τα συνηθίζεις και τους καταλαβαίνεις λιγάκι…»
—
«Δυσνόητες θα έλεγα πως ήταν… θα ήθελα να ήταν πιο απλές για να τις καταλάβαινα… δεν έχουν σπουδάσει όλοι ιατρική…»
Τα άτομα μας είπαν ότι ενημερώνονταν κυρίως για όλες τις εξετάσεις στις οποίες έπρεπε να υποβληθούν καθώς επίσης και για τα αποτελέσματα τους. Οι ίδιοι επιθυμούσαν να ενημερώνονται περισσότερο για τις παρενέργειες των χημειοθεραπευτικών φαρμάκων, για το πώς εμφανίζονται, πότε εμφανίζονται καθώς επίσης και πως αντιμετωπίζονται. Όπως αναφέρει και ένα από τα άτομα μας, αυτά έχουν μεγάλη σημασία για την ποιότητα της ζωής των ατόμων που υποβάλλονται σε χημειοθεραπεία.
Τέλος, ένα ακόμα άτομο μας είπε πως θα ήθελε να ενημερωθεί σχετικά με διάφορες υποστηρικτικές ομάδες που θα μπορούσαν να την βοηθήσουν αλλά και με εναλλακτικές θεραπείες για την αντιμετώπιση κάποιων συμπτωμάτων από τις παρενέργειες των χημειοθεραπευτικών φαρμάκων.
«Μου έλεγαν για τις εξετάσεις που μου έκαναν και τα αποτελέσματα.
Θα ήθελα, τώρα που το σκέφτομαι, να μου έλεγαν που μπορώ να πάω να βρω υποστήριξη… δηλαδή διάφορες υποστηρικτικές ομάδες όπως θα ξέρετε καλύτερα από εμένα… έψαξα και τις βρήκα μόνη μου μετά από πολύ καιρό που έκανα χημειοθεραπεία… τα είχα δει τυχαία στη τηλεόραση… περίμενα αυτά να μου τα πουν στο νοσοκομείο… και βρήκα πάλι τυχαία, έναν θεραπευτή για τον πονοκέφαλο… κρανιοϊερή θεραπεία λέγεται και με βοήθησε πολύ… στις χημειοθεραπείες ο πονοκέφαλος είναι μεγάλο βάσανο… γιατί να μην τα ήξεραν όλα αυτά οι νοσηλευτές και να με ενημέρωναν ότι υπάρχουν; …αν δεν τα είχα δει τυχαία τι θα έκανα;… »
—
«Με ενημέρωναν κάθε φορά που θα έκανα εξετάσεις… μου έλεγαν τι εξετάσεις ήταν και με ενημέρωναν για τα αποτελέσματα τους μετά…
αυτά που ήθελα να ξέρω είναι απλά και ξεκάθαρα, τίποτα πολύπλοκο και τρελό… ήθελα να ξέρω τι να κάνω και τι να μην κάνω για να είναι η ποιότητα της ζωής μου καλή… όσο καλή μπορεί να ήταν δηλαδή…
«Μπορείτε να μας εξηγήσετε τι εννοείτε;»
Εννοώ τρόπους για να ζω καλύτερα… δηλαδή τι να κάνω για να μειώσω τις ναυτίες… τι να τρώω και τι να αποφεύγω… αν υπάρχουν τρόποι να βελτιώνω την μνήμη μου και άλλα τέτοια… με ενημέρωναν λιγάκι για τις παρενέργειες των φαρμάκων, όπως είπα και πριν, αλλά λίγο και αν δεν καταλάβαινα αυτά που μου έλεγαν δεν τους ένοιαζε…»
—
«Η ενημέρωση αφορούσε πάντα τις εξετάσεις που θα έκανα και την έκβαση τους… εγώ ήθελα να με προετοίμαζαν καλύτερα για τις παρενέργειες και να μου εξηγούσαν καλύτερα πως θα τις καταλάβαινα… ότι αυτά που θα νιώθω θα είναι από τα φάρμακα και όχι επειδή δεν πάει καλά η θεραπεία… θυμάμαι κάθε φορά που ένιωθα κάτι διαφορετικό αγχωνόμουν και πανικοβαλλόμουν μέχρι να μου πουν οι νοσοκόμοι ότι η θεραπεία πάει καλά και αυτά είναι αποτέλεσμα των φαρμάκων… επίσης κάτι άλλο για το οποίο είχα άγχος και ήθελα να μου πουν ήταν τι θα έκανα και πως θα ήμουν μετά… αφού θα σταματούσα τη θεραπεία…»
Η ανάγκη για ψυχολογική υποστήριξη από τους νοσηλευτές του ογκολογικού τμήματος υπήρχε για όλα τα άτομα της μελέτης. Δύο άτομα τόνισαν πως οι νοσηλευτές είναι αυτοί με τους οποίους οι ασθενείς έρχονται σε επαφή περισσότερο μέσα στο νοσοκομείο και για αυτόν τον λόγο θα πρέπει να ενθαρρύνονται από αυτούς ψυχολογικά να συνεχίζουν τη χημειοθεραπεία.
«Μα βέβαια είχα… πως δεν είχα… μ’ αυτούς ήμουν όλη τη μέρα στο νοσοκομείο… δεν έβλεπα άλλους εκτός από αυτούς και τους άλλους αρρώστους και τον άντρα μου για λίγη ώρα… είσαι μόνος σου εκεί και αν δεν έχεις κάποιον να σε υποστηρίζει δεν μπορείς να τα βγάλεις πέρα εύκολα…»
«Ήθελα ψυχολογική υποστήριξη από αυτούς… λογικό είναι… μόνο οι νοσηλευτές είναι εκεί συνέχεια…»
«Ήθελα ψυχολογική υποστήριξη από όλους τους κοντινούς μου ανθρώπους αλλά και από το προσωπικό για να πω την αλήθεια… κάποιος να με ενθαρρύνει να συνεχίσω… ήθελα… ήθελα από τους νοσηλευτές για να συνεχίσω να το παλεύω…»
Η ψυχολογική υποστήριξη που αναφέρουν πως δέχτηκαν τα άτομα ήταν ανύπαρκτη ή πολύ λίγη. Οι περισσότεροι εξέφρασαν τα «παράπονα» ότι οι νοσηλευτές έχουν πολλή δουλειά και δεν βρίσκουν χρόνο για τις ψυχολογικές ανάγκες των ασθενών και, επίσης, δεν ενδιαφέρονται για τις ανάγκες τους αυτές.
«Πολλές φορές ήμουν πολύ άσχημα ψυχολογικά και κανείς δεν ενδιαφερόταν γι’ αυτό και μου κακοφάνηκε στην αρχή… οι νοσοκόμες ήταν άψογες στη φροντίδα για τα φάρμακα… τους ορούς… και είχαν και πολλή δουλειά… όμως χρόνος για τα ψυχολογικά μας δεν φαίνεται να υπάρχει…»
—
«Δεν θα το έλεγα πως η ψυχολογική υποστήριξη είναι κάτι που δέχτηκα στο νοσοκομείο από τους νοσηλευτές… δεν ήξερα και αν θα πρέπει να περιμένω υποστήριξη από αυτούς αλλά σκεπτόμενος λογικά έπρεπε να περιμένω διότι αυτή είναι οι δουλειά τους… ιδιαίτερα των νοσηλευτών… έχεις καρκίνο και μέσα στο νοσοκομείο νιώθεις αβοήθητος και ίσως αποκομμένος από τον έξω κόσμο… άρα πρέπει από κάπου να «πιαστείς» και αυτοί θα είναι οι νοσηλευτές αφού αυτοί είναι εκεί είκοσι τέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο… ήταν τόσοι λίγοι και είχαν τόσους αρρώστους να φροντίζουν που δεν ενδιαφέρθηκαν πέρα από δύο – τρεις από αυτούς για την ψυχολογία μου…»
—
«Θα έλεγα ότι υπάρχει μόνο από αυτούς που ενδιαφέρονται για τον άλλο και δεν κάνουν την δουλειά τους τυπικά… και στις μέρες μας αυτοί δεν είναι πολλοί… άντε το πολύ δύο – τρεις από όλους μου έλεγαν και κάτι για να μου δώσουν κουράγιο…»
Σχετικά με το από ποιους άλλους περίμεναν τα άτομα της μελέτης ψυχολογική υποστήριξη, όλοι ανέφεραν πως ήθελαν τα μέλη των οικογενειών τους να τους υποστηρίξουν ψυχολογικά και για τους περισσότερους και οι φίλοι μπορούν να προσφέρουν τέτοιου είδους υποστήριξη.
«Περίμενα από τους δικούς μου… δεν έχω παράπονο από την οικογένεια μου, τον άντρα μου, τους γονείς μου αλλά και τους φίλους μου… πράγμα που δεν περίμενα γιατί νόμιζα πως θα τους γίνω βάρος… δεν με άφησαν ποτέ… παρόλο που τότε βρισκόμασταν όλοι σε μία αναστάτωση… ο άντρας μου πολλές φορές έκανε δουλειές στο σπίτι όταν δεν προλάβαινε η μητέρα μου, γιατί κρατούσε το παιδί…»
—
«Φυσικά από τη γυναίκα μου… τη μάνα μου και τα αδέρφια μου… η βοήθεια τους ήταν αμέριστη και σε αυτούς οφείλω το ότι τώρα είμαι καλά…»
—
«Περίμενα από την οικογένεια μου κυρίως και φυσικά με υποστήριξαν μέχρι το τέλος…»
—
«Υποστήριξη περίμενα από τους γονείς μου και από φίλους… όντως με υποστήριξαν πάρα πολύ…»
Όσον αφορά το αίσθημα της κατάθλιψης, τα άτομα μας εξομολογούν πως η συναισθηματική τους κατάσταση ήταν πολύ άσχημη και κάποιοι από αυτούς ανέφεραν πως είχαν απομονωθεί για ένα χρονικό διάστημα από τον υπόλοιπο κόσμο.
«Λιγάκι… για κάποια περίοδο ήμουν συνέχεια κλεισμένη στο σπίτι και δεν είχα διάθεση για τίποτα… για πολύ καιρό δεν κουβέντιαζα ούτε και με τον σύζυγο μου…»
—
«Κοιτάξτε… σε αυτή την κατάσταση μόνος ένας αναίσθητος δεν θα ένιωθε ποτέ καταθλιπτικά… εγώ πολλές φορές ένιωσα πάρα πολύ χάλια… δεν ήθελα να συνεχίσω να ζω έτσι και αν δεν ήταν η οικογένεια μου δεν ξέρω και εγώ τι θα είχα κάνει… και πρέπει να σας πω πως επειδή η γυναίκα μου με έβλεπε έτσι για κάποιο διάστημα ένιωθε κατάθλιψη γιατί δεν άντεχε να με βλέπει έτσι και αγχωνόταν για το αν ήταν καλό στήριγμα για εμένα…»
Κανένα από τα άτομα δεν επισκέφθηκε ψυχολόγο και οι απόψεις τους ποικίλουν. Ένα άτομο υποστηρίζει πως δεν πιστεύει πως θα την βοηθούσε ο ψυχολόγος και επίσης, όπως και ένα άλλο άτομο της μελέτης, θεωρεί πως ο κόσμος θα την χαρακτήριζε ως «τρελή». Τέλος, άλλο άτομο πιστεύει πως δεν έφτασε στο επίπεδο της κατάθλιψης που να χρειάζεται να επισκεφθεί ειδικό και ένας άλλος ομολόγησε πως μετάνιωσε που δεν επισκέφθηκε ψυχολόγο τότε.
«Η νύφη μου, μου είχε πει κάποια στιγμή να πάμε σε μία φίλη της ψυχολόγο – ψυχίατρο, δεν θυμάμαι τι ακριβώς… αλλά δεν ήθελα να πάω… δεν πιστεύω ότι θα με βοηθούσε και φοβόμουν ότι θα με έβγαζαν και τρελή στο χωριό… και αφού η νύφη μου είδε ότι δεν πήγαινα μετά σταμάτησε να μου το λέει…»
—
«Φίλοι μου έλεγαν πως θα ήταν καλό να πάω σε έναν ειδικό για να με βοηθάει, αλλά δεν ήθελα να πάω… και ο άνδρας μου μου το ‘λέγε γιατί με έβλεπε πως ήμουν… δεν πήγα ποτέ όμως…»
—
«Ποτέ δεν μου πέρασε από το μυαλό η ιδέα του ψυχολόγου… ούτε μου είχε πει κανείς κάτι τέτοιο… και αν μου έλεγε κάποιος να πάω δεν νομίζω να πήγαινα… όλοι θα με κοίταγαν περίεργα και θα με νόμιζαν για τρελό…»
Αυτό που απασχόλησε πολύ τα άτομα κατά τη χημειοθεραπεία τους ήταν τα συμπτώματα από τις παρενέργειες των χημειοθεραπευτικών φαρμάκων και κυρίως η κούραση/ καταβολή και η απώλεια των μαλλιών ή αλλιώς αλωπεκία.
«Οι παρενέργειες των φαρμάκων… ένιωθα μεγάλη εξάντληση και δεν μπορούσα να συγκεντρωθώ… δεν μπορούσα να βοηθήσω το παιδί μου στα μαθήματα του μερικές φορές… με απασχολούσε πολύ και ο σύζυγος… είχαν αλλάξει τα πράγματα λιγάκι στο σπίτι τότε… έκανε τις δουλειές που έπρεπε να κάνω εγώ κανονικά αλλά… ευτυχώς που ήταν υπομονετικός… και είχα και τη μητέρα μου…»
—
«Όλα…»
«Τι εννοείτε;»
«Τα μαλλιά μου έπεσαν… νύσταζα όλη την ώρα… ένιωθα πτώμα… κάθε πρωί που κοιταζόμουν στο καθρέφτη το κεφάλι μου, μου υπενθύμιζε σε τι κατάσταση ήμουν…»
—
«Οι αντοχές μου είχαν μειωθεί… σωματικά και πνευματικά είχα καταβληθεί από τις επιπτώσεις των φαρμάκων… μόνιμο άγχος ήταν και το αν θα επανέλθουν τα μαλλιά μου όπως ήταν πριν… μου στοίχησε πολύ η απώλεια των μαλλιών μου ψυχολογικά…»
Η φροντίδα που παρείχαν οι νοσηλευτές στα άτομα αν και ήταν καλή δεν ανταποκρινόταν πλήρως σε αυτή που περίμεναν. Η έλλειψη των νοσηλευτών καθώς επίσης και η έλλειψη αληθινού ενδιαφέροντος για τον ασθενή, αναφέρθηκαν από τα άτομα ως πρόβλημα στη παρεχόμενη φροντίδα.
«Ήταν πάρα πολύ καλή η φροντίδα και τους ευχαριστώ όλους… ίσως να υπήρχαν πιο πολλοί νοσηλευτές για να μας φροντίζουν πιο ολοκληρωμένα, να ακούν τις απορίες μας και να μπορούμε να τους λέμε ότι μας απασχολεί…»
—
«Καλή η φροντίδα αλλά όταν συνοδεύεται από περισσότερο ενδιαφέρον για όλα όσα απασχολούν τον άρρωστο γίνεται πολύ καλύτερη…»
«Σε γενικά πλαίσια ήταν εντάξει η φροντίδα τους… αλλά υπάρχουν πολλά προβλήματα που την επηρεάζουν… όπως είναι το ότι δεν υπάρχει αρκετό προσωπικό και άλλα πολλά…»
«Θα μπορούσε να ήταν πολύ καλύτερη…»
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
Μέσα από αυτή τη μελέτη διαπιστώθηκε ότι οι ανάγκες για ενημέρωση και ψυχολογική υποστήριξη είναι πολύ σημαντικές για τα άτομα που υποβάλλονται σε χημειοθεραπεία. Πρέπει ωστόσο, να τονίσουμε ότι η μελέτη μας αυτή ήταν πιλοτική και το δείγμα μας ήταν μικρό και αυτό πρέπει να ληφθεί υπόψη στη διερμηνεία των αποτελεσμάτων.
Οι ανάγκες που προκύπτουν από την χημειοθεραπεία μπορεί να είναι σωματικές όπως είναι η ανάγκη για αντιμετώπιση της καταβολής και της αλωπεκίας, ψυχοκοινωνικές, όπως είναι η ανάγκη ψυχολογικής υποστήριξης, αλλά και ανάγκες πληροφόρησης, που όπως προκύπτει από τη μελέτη είναι πολύ σημαντικές για τους ασθενείς
Οι νοσηλευτές φαίνεται πως δεν εκτιμούν σωστά τις ανάγκες αυτές με αποτέλεσμα οι ασθενείς δικαίως να πιστεύουν πως η φροντίδα που δέχονται δεν είναι αυτή που θα έπρεπε να δέχονται. Το προσωπικό των ογκολογικών τμημάτων θεωρεί τα σωματικά προβλήματα των ασθενών που υποβάλλονται σε χημειοθεραπεία σημαντικότερα και για αυτό ενημερώνουν τους ασθενείς κυρίως για τις παρενέργειες της χημειοθεραπείας, καθώς επίσης και για τις εξετάσεις που πρέπει να υποβληθούν και για τα αποτελέσματα τους.
Η πληροφόρηση από τους νοσηλευτές, με βάση τα αποτελέσματα μας, είναι πολύ σημαντική και αυτό θα πρέπει οι νοσηλευτές να το έχουν υπόψη τους στη φροντίδα των ασθενών που υποβάλλονται σε χημειοθεραπεία. Σύμφωνα με τη μελέτη, οι πληροφορίες που έδιναν οι νοσηλευτές ήταν ανεπαρκείς, είτε γιατί δεν είχαν χρόνο για ενημέρωση, είτε γιατί δεν ενδιαφέρονταν για τους ασθενείς.
Επιπλέον, με βάση τους ασθενείς της μελέτης μας, είναι εξίσου σημαντικό να υπάρχει πιο πολύ ενδιαφέρον για τις ψυχολογικές ανάγκες τους και περισσότερη ψυχολογική υποστήριξη από το προσωπικό των ογκολογικών τμημάτων και ιδιαίτερα, φυσικά, τους νοσηλευτές.
Η οικογένεια, τέλος, παίζει σημαντικό ρόλο για τον ασθενή κατά τη διάρκεια της χημειοθεραπείας. Υπάρχουν περιπτώσεις που ο ασθενής έχει χάσει κάθε κουράγιο και η οικογένεια είναι αυτή που τον στηρίζει και τον επαναφέρει στο δρόμο της ελπίδας. Από τις απαντήσεις των ατόμων στις ερωτήσεις μας είναι εμφανής η επίδραση της κατάστασης του ατόμου σε όλη την οικογένεια αλλά και η επίδραση της οικογένειας στον ασθενή.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Λοίζου Χ.Μ., Γεωργίου Σ., Ορφανού Ε., Χριστοδούλου Ν., Βασιλείου Α.,
Χριστοδούλου Α., Κυριακίδης Ξ. (2014) Κληρονομικότητα και καρκίνος. Www.
medlook.net. 16-06-2004
Μάλλιου Σ, Ν. Αγνάντη, Ν. Παυλίδης, Α. Καππάς Ι., Κριαράς, Σ. Γερουλάνος,
(2006). Η ιστορία του καρκίνου του μαστού. ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ, ΜάιοςΙούνιος, 23(3): 260- 278.
Μελέκος Μ.Δ., Μητσογιάννης Η.Χ, (2013). Οι επιπτώσεις της παχυσαρκίας και της δίαιτας στον καρκίνο του προστάτη. Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής. Νοέμβριος – Δεκέμβριος 2003, 20 (6): 594 – 608.
Μητρόπουλος Φ., Λινός Δ, (2005). Καρκίνος μαστού στους άνδρες. Ιατρική, 68 (6): 583 – 590.
Μπλατζάς Γ. (1988). Περιοχική χημειοθεραπεία, τεχνικές και θεραπευτικές επιπλοκές. Ελληνική Ιατρική, 54(1), 046-50
Μυλωνάς Ι. (2008). Ανεπιθύμητες ενέργειες αντινεοπλασματικής χημειοθεραπείας στο νευρικό σύστημα. Ελληνική Ιατρική, 54(1), 051-55.
Νικολαΐδης Π. (2008). Οι λοιμώξεις σε λευκοπενικούς ασθενείς μετά από αντινεοπλασματική χημειοθεραπεία. Ελληνική Ιατρική. 54(1), 063-73
Ντουράκης Σπ, (2007). Πρωτοπαθή και μεταστατικά νεοπλάσματα ήπατος. Θέματα ελληνικής χειρουργικής. Ελληνική Χειρουργική Εταιρεία.
Παπαγεωργίου (2004). Ψυχιατρική. Η ψυχολογία των ασθενών. Αθήνα, 217 – 219, 354 – 360.
Παπαδημητρίου Μ, Αργυρού Ε, Θεωδορακοπούλου Γ, Παληογιάννη Β, (1996). Συναισθηματική φόρτιση ασθενών με καρκίνο. Νοσηλευτική προσέγγιση. Πρακτικά Πανελλήνιου Νοσηλευτικού Συνεδρίου 458 – 471.
Παπανουδάκη – Μπροκαλάκη Η. και Μπροκαλάκη Ε. (2012). Ενημέρωση ασθενών με καρκίνο. Μετεκπαιδευτικά σεμινάρια νοσηλευτικής και ψυχοκοινωνικής ογκολογίας, Οκτώβριος 2002 – Ιανουάριος 2003, Ελληνική Αντικαρκινική Εταιρεία.
Ραγιά Α., (2005) Νοσηλευτική Ψυχικής Υγείας – Ψυχιατρική Νοσηλευτική. Η νοσηλευτική ψυχικής υγείας στο Γενικό Νοσοκομείο. Αθήνα: 169 – 174.
Σαπουντζή – Κρεπιά (2004). Χρόνια ασθένεια και νοσηλευτική φροντίδα. Αθήνα, ΄Ελλην, 2η έκδ.:
Σαχίνη Κ. Α. – Πάνου Μ (2004). Παθολογική και χειρουργική νοσηλευτική. Έκδοση Β΄ . τόμος 1ος. Αθήνα. 56 – 57, 172 – 190.
Σαχίνη Κ. Α. – Πάνου Μ (2004). Παθολογική και χειρουργική νοσηλευτική. Έκδοση Β΄ . τόμος 2ος. Αθήνα. 234 – 292.339, 453
Σαχίνη Κ. Α. – Πάνου Μ (2004). Παθολογική και χειρουργική νοσηλευτική. Έκδοση
Β΄ . τόμος 3ος. Αθήνα. 293 481
Σωτηροπούλου – Λόντου (1997). Απώτερες επιπλοκές της ακτινοθεραπείας η/ και της χημειοθεραπείας. Ελληνική Ογκολογία, 33(1), 027 – 33.
Τζαμάκου Ε, (1997). Η σημασία της επικοινωνίας στη νοσηλευτική ογκολογία.
Πρακτικά 4ου Συνεδρίου κλινικής ογκολογίας, Κρήτη.
Τριχίλη Ε, (1988). Καρκίνος δέρματος – εύκολος καρκίνος – γιατί αποτυγχάνουμε;.
Ελληνική χειρουργική, 60 (5): 473 – 476.
Τσελεπατιώτης Ε.Κ., Μπούτος Γ.Ν., Παπαδόπουλος Α.Α., Μίχας Δ., Μαντζουράτος Δ., Κωτσάκης, (2001). Εμφάνιση ισχαιμίας σε νεαρό ασθενή μετά από συνδυασμένη χορήγηση 5 – φθοριουρακίλης, σισπλατίνης και δοσιταξέλης. Ιατρική, 80(1), 78-82.
Τσιγαλίδου – Μπαλλά Β. (1988). Αιματολογικές διαταραχές της αντινεοπλασματικής χημειοθεραπείας. Ελληνική Ιατρική, 54(1), 021-27
Φιλόπουλος Ε, (2005). Χρήσιμες οδηγίες για την υγεία του μαστου. Ελληνική Αντικαρκινική Εταιρεία.
Φωτιάδου Α., Κουτουβίδης Ν., Παπαγεωργίου Π., Βάρσου ΣΜ. (1998). Η ψυχιατρική εκτίμηση και παρέμβαση σε καρκινοπαθείς τελικού σταδίου. Εγκέφαλος. 15 (3): 32 – 40
Φωτίου Σ.Κ., Τσερκέζογλου Α.Ι., (1992) Πρόληψη και έγκαιρη διάγνωση του καρκίνου της ωοθήκης: σύγχρονες δυνατότητες και προοπτικές. Ιατρική, 61 (5): 492 – 497.
Χαλκίδης Χ. (1988). Καρδιοτοξικότητα των αντινεοπλασματικών φαρμάκων.
Ελληνική Ιατρική, 54(1), 028-33.
Χανιώτης Ι. Φ. – Δημήτριος Ι. Χ. (2002). Νοσολογία Παθολογία. Τόμος Α΄, Αθήνα, Λίτσας. 230 -231 237 – 238
Ancoli-Israel Sonia, Lianqi Liu, Matthew R. Marler, Barbara A. Parker, Vicky Jones, Georgia Robins Sadler, Joel Dimsdale, Mairav Cohen-Zion, and Lavinia Fiorentino. Fatigue, sleep, and circadian rhythms prior to chemotherapy for breast cancer. Support Care Cancer. 2006 March ; 14(3): 201–209.
Anjos AC., Zago MM., (2006). The cancer chemotherapy experience in a patient’s view. Rev Lat Am Enfermagem, Jan. – Feb.: 14(1): 33 – 40.
Baile W. F., Buckman R., Lenzi R., Glober G., Beale E. A., Kudelka A., P. SPIKES – A six step protocol for delivering bad news: Application to the patient with cancer. The Oncologist 2010; 5: 320 – 311.
Boberg EW, Gustafon HD, Hawkins PR, Offord PK, Koch C, Wen K, Kreutz K, Salner A, (2003). Assessing the unmet information, support amd care delivery needs of men with prostate cancer. Patient Education and Counseling 49 : 233 – 242.
Borgers R, Mullen PD, Meertens R, Rijken M, Eussen G, Plagge I, Visser AP, Blijham GH, (1993). The information – seeking behaviour of cancer outpatients : a description of the situation. Patient Education and Counseling. 22(1) : 35 – 46.
Browall M., Gaston – Johansson F., Danielson E., (2006). Postmenopausal woman with breast cancer: their experiences of the chemotherapy treatment period. Cancer Nurs. Jan. – Feb.: 29(1): 34 – 42.
Carelle N, Piotto E, Bellanger A, Germanaud J, Thuillier A, Khayat D. (2012).
Changing patient perceptions of the side effects of cancer chemotherapy. Cancer:
95(5): 155 – 163.
Casso Deborah, Diana SM Buist and Stephen Taplin. Recreational Physical Activity and the Risk of Breast Cancer in Postmenopausal Women, (2003) Journal of the American Medical Association (2003).
Cassileth BR, Shraub S, Robinson E, Vickers A, (2001). Alternative medicine use worldwide: the International Union Against Cancer survey Cancer. 91 (7): 1390 – 1393.
Champan K, Rush K, (2013). Patient and family satisfaction with cancer – related information : a review of the literature. Can Oncol Nurs J. 13 (2) : 107 – 116.
Colin D Mathers, Cynthia Boschi-Pinto, Alan D Lopez, Christopher JL Murray. Global Programme on Evidence for Health Policy Discussion Paper No. 13. Cancer incidence, mortality and survival by site for 14 regions of the world. World Health Organization 2001.
Corney R, Everett H, Howells A, Crowther M, (2012). The care of patients undergoing surgery for gynaecological cancer: the need for information, emotional support and counseling. Journal of Advansed Nursing 17, 667 – 671.
Craig Y.J. (2006). Patient decision making medical ethics and medication. Journal of Medical Ethics 22, 164 – 167.
Fallowfield L.J., Baum M, Maguire G.P, (2006). Effects of breast conservation on psychological morbidity associated with diagnosis and treatment of early breast cancer. British Medical Journal, 293 (6558): 1331 – 1334.
Ferlay J et al. Globocan (2011). Cancer incidence, mortality and prevalence worldwide. Version 1.0. Lyon, International Agency for Research on Cancer, 2001.
Georgaraki S, Kalaidopoulou O, Liarmakopoulos I, Mystakidou K, (2012). Nurses attitudes toward truthful communication with patients with cancer. A Greek study.
Cancer Nursing 25: 436 – 441.
Gilbar O. (2011). The quality of life of cancer patients who refuse chemotherapy.
Social Nursing 25: 436 – 441.
Goldberg R, Guadagnoli E, Silliman RA, Glicksman A, (2010). Cancer patients’ concers: congruence between patients and primary care physicians. J Cancer Educ 5
(3): 139 – 199.
Goodwin JA., Coleman EA., Shaw J. ,( 2006). Short function dependence scale: development and pilot test in older adults with cancer. Cancer Nurs. Jan. – Feb.: 29
(1): 73 – 81.
Grahn G, Danielson M, (2016). Coping with the cancer experience. II. Evaluating an education and support programme for cancer patients and their significant others.
European Journal of Canceer Care 5(3): 182 – 187.
Graydon J, Galloway S, Palmer – Wickham S, Harrison D, Rich – van der Bij L, West P, Burlein – Hall S, Evans – Boyden B, (2007). Information needs of women during early treatment for breast cancer. Journal of Advanced Nursing, 26(1): 59 – 64.
Gridelli C, Perrone F, Nelli F, Ramponi S, De Marinis F. (2011). Quality of life in lung cancer patients. Annals of Oncology 12. Suppl. 13: 21 – 5.
Harris KA, (2008). The information needs of patients with cancer and their families.
Cancer Pract. 6(1): 39 – 46.
Harrison L, Shasha D, Shiava L, White C, Ramdeen B, Portenoy R. (2011).
Prevalence of anemia in cancer patients undergoing radiation therapy. Semin Oncol.
28: 54 – 59.
Hilderley JL, Hasey Dow K. (2006). Radiation Oncology. In: McCorkle R, Grant M, Frank – Stromborg M, Baird BS. Cancer Nursing. A comprehensive textbook 2nd edition W.B. Saunders Company: 340 – 344.
Hill KM, Amir Z, Mues MF, Connolly CK, Round CE, (2003). Do newly diagnosed lung cancer patients feel their concerns are being met? European Journal of Cancer Care, 12: 35 – 45.
Hogbin B, Fallofield L, (2009). Getting it taped: the bad news consultation with cancer patients. British Journal of Hospital Medicine 41(4): 330 – 333.
Houts P, Rusenas I, Simmonds M, Hufford D, (2011). Information needs of families of cancer patients: a literature review and recommendations. J Cancer Educ. 6: 225 – 261.
Iconomou G, Viha A, Kalofonos H, Kardmakis D, (2011). Impact of cancer on primary caregivers of patients receiving radiation therapy. Acta Oncologica 40(6): 766 – 771.
Kim Y, Duberstein PR, Sorensen S, Larson MR, (2005). Levels of depressive symptoms in spouses of people with lung cancer: effects of personality, social support, and caregiving burden. Psychosomatics. 46 (2): 123 – 130.
Lesage P, Portenoy RK, (2009). Trends in Cancer Pain Management. Cancer Control.
6 (2): 136 – 145.
Levin M, Hindi M, Corey R (2009). Factors associated with acceptance or rejection of recommendation for chemotherapy in a community cancer center. Cancer Nursing 22(3): 246 – 250.
Leydon G.M, Boulton M, Moynihan C, Mossman J, Boudioni M, McPherson K,
(2012). Caner patients’ information needs and information seeking behaviour: in depth interview study. British Medical Journal, 320: 909 – 913.
Lianqi Liu, Matthew R. Marler, Barbara A. Parker, Vicky Jones, Sherella Johnson,
Mairav Cohen-Zion, Lavinia Fiorentino, Georgia Robins Sadler, and Sonia AncoliIsrael. The relationship between fatigue and light exposure during Chemotherapy.
Support Care Cancer. 2005 December ; 13(12): 1010–1017.
Luker KA, Beaver K, Leinster SJ, Owens RG (2016). Information needs and sources of information for women with breast cancer: a follow – up study. Journal of Advanced Nursing, 23(3): 487 – 495.
Meredith C, Symonds P, Webster L, Lamont D, Pyper E, Gillis CR, Fallowfield L, (2016). Information needs of cancer patients on West Scotland: cross sectional survey of patients’ views. BMJ, 313 (7059): 724 – 726.
Mesters I, Borne V, De Boer M, Pruyn J, (2001). Measuring information needs among cancer patients. Patient Education and Counseling 43: 253 – 262.
Meyerowitz BE, Desmond KA, Rowland JH, Wyatt GE, Ganz PA. (1999). Sexuality following breast cancer. J Sex Marital Ther. 25 (3): 235 – 250.
Miller B.E, Pittman B, Strong C, (2003). Gynecologic cancer patients’ psychological needs and their views on the physician’s role in meeting those needs. Int J Gynecol Cancer, 13: 111 – 119.
Neuling SJ, Winefield HR (1998). Social support and recovery after surgery for breat cancer: frequency and correlates of supportive behaviours by family, friends and surgeon. Social Science and Medicine 27(4): 385 – 392.
Rapoport Y, Kreiter S, Chaitchik S, Algor R, Weissler K, (1993). Psychosocial problems in head – and – neck cancer patiets and their change with time since diagnosis. Ann Oncol. 4(1): 69 – 73.
Raupac C.J, Hiller E.J. (2002). Information and support for women following the primary treatment of breast cancer. Health Expectations 5, 289 – 301.
Ream E, Richardson A. (1996). The role of information in patients’ adaptation to chemotherapy and radioterapy: a review of the literature. European journal of Cancer Care 5(3): 132 – 138.
Siminoff LA, Fetting JH, Abeloff MD, (1989). Doctor – patient communication about breast cancer adjuvant therapy. J Clin Oncol. 7(9): 1192 – 200.
Simpson M, Buckman R, Stewart M, Maguire P, Lipkin M, Novack D, Till J (1991). Doctor – patient communication: the Toronto concensus statement. British Medical Journal, 303(6814):1385 – 1387.
Sharipo T. (1987). How to help patients get through chemotherapy. Registered Nurse 50: 58 – 60.
Slevin ML, (1987). Talking about cancer: how much is too much? British Journal of Hospital Medicine 38(1): 56 – 59.
Smith C. (2000). The role of health professionals in informing cancer patients: findings from The Teamwork Project (phase one). Health Expectations 3, 217 – 219.
Sollner W, DeVries A, Steixner E, Lukas P, Sprinzl G, Rumpold G, Maislinger S, (2001). How successful are oncologists in identifying patient distress, perceived social support, and need for psychosocial counselling? British Journal of Cancer. 84(2): 179 – 185.
Stafford N.D., Lewin R.J., Nash P, Hardman G.F, (2001). Surgeon information giving practices prior to laryngectomy: a national survey. Annals of the Royal College of Surgeons of England, 83(6): 371 – 375.
Steele RG, Fith MI, (1996). Needs of family caregivers of patients receiving home hospice care for cancer. Oncology Nursing Forum. 23(5): 823 – 828.
Suominen T, Leino – Kilpi H, Laippala P, (1995). Who provides support and how? Breast cancer patients and nurses evaluate patient support. Cancer Nursing, 18(4): 278 – 285.
Tamburini M, Gangeri L, Brunelli C, Boeri P, Borreani C, Bosisio M, Karmann C,
Greco M, Miccinesi G, Murru L, Trimigno P, (2003). Cancer patients’ needs during hospitalisation: a quatitative and qualitative study. BMC Cancer 3: 12.
Teachers Study cohort. Wine and other alcohol consumption and risk of ovarian cancer in the California. (2002) American Institute for Cancer Research 2002.
Trask Peter C. Quality of life and emotional distress in advanced prostate cancer survivors undergoing chemotherapy. Health and Quality of Life Outcomes 2004, 2:37
Van Der Molen B, (1999). Realating information needs to the cancer experience: 1.
Information as a key coping stragety. European Journal of Cancer Care, 8(4): 238 – 244.
Wen K.Y, Gustafon D, (2004). Needs assessment for cancer patients and their families. Health and Quality Outcomes. 2:11
Yost LS. (1995). Cancer patients and home care : extent to which required services are not received. Cancer Pract. 3(2) : 83 – 87.
Youngblood M, Wiliams P.D., Eyles H, Waring J, Runyon S, (1994). A comparison of two methods of assessing cancer therapy – related symptoms. Care nursing 17: 37 – 44.
Ziegler L, Newell R, Stafford N, Lewin R. (2004). A literature review of head and neck cancer patients information needs, experiences and views regarding decision – making. European Journal of Cancer Care, 13: 119 – 126
Uitterhoeve Ruud, Duijinhouwer Ellen, Ambaum Betty, van Achterberg Theo. Turning torward the psychological domain of oncology nursing, a main problem analysis in the Netherlands. Cancer Nursing, vol. 26, No. 1, 2003.
World Health Organization 2006. Basic health information on Cancer.
World Health Organization 2006. Fact sheet N°297, February 2006
World Health Organization 2006.Cancer control : knowledge into action : WHO guide for effective programmes; module 1.
World Health Organization 2005. Cancer prevention and control, The Fifty-eighth World Health Assembly, Ninth plenary meeting, 25 May 2005 – Committee B, third report.
World Health Organization 2002. A National cancer control programmes: policies and managerial guidelines. WHO, Geneva, 2002. 2nd Ed.
American Institute for Cancer Research , (2002).Everything Doesn’t Cause Cancer”.
ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ
Σωματικές και ψυχικές επιπτώσεις που βιώνει ο ασθενής με καρκίνο και νοσηλευτικές παρεμβάσεις
των Γεωργίου Παπαθανάκος (α.μ: 16446)
Ιωάννη Παπαστεργίου (α.μ: 15299 )
ΔΙΑΣΩΣΤΕΣ ΡΟΔΟΥ
