Υπάρχει μια πολύ γνωστή φράση: «Το γέλιο είναι το καλύτερο φάρμακο». Και οι διασώστες είναι γνωστοί για την ικανότητά τους να ενσωματώνουν το χιούμορ στην καθημερινή παροχή προνοσοκομειακής φροντίδας.
Όταν χρησιμοποιείται στις κατάλληλες συνθήκες, το γέλιο μπορεί πράγματι να προσφέρει οφέλη στην υγεία, τα οποία υποστηρίζονται από επιστημονικά δεδομένα.
Οι θεραπευτικές του ιδιότητες απασχολούν την Ιατρική εδώ και αιώνες, ενώ αποτελεί αντικείμενο συστηματικής επιστημονικής έρευνας για περισσότερα από 60 χρόνια. Μάλιστα, τη δεκαετία του 1960, η γνωστή περίπτωση του Norman Cousins συνέβαλε στη διάδοση της αντίληψης ότι το γέλιο μπορεί να λειτουργήσει θεραπευτικά [1–3].
Τα πιθανά μακροπρόθεσμα οφέλη για τη σωματική και ψυχική υγεία τόσο των ασθενών όσο και των διασωστών είναι πολλά.
Αν όμως επικεντρωθούμε στα πιο άμεσα, βραχυπρόθεσμα αποτελέσματα, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι το χιούμορ αποτελεί τόσο σημαντικό εργαλείο στον χώρο της επείγουσας ιατρικής.
Τα οφέλη του χιούμορ στη σωματική υγεία
Το χιούμορ και το γέλιο μπορούν να προκαλέσουν μια σειρά από θετικές σωματικές αντιδράσεις [2–7].
Ανακούφιση από τον πόνο. Το γέλιο μπορεί να προσφέρει προσωρινή και μερική αναλγητική δράση, μέσω της απελευθέρωσης ενδορφινών και της μείωσης των ορμονών του στρες.
Καρδιαγγειακά και αντιφλεγμονώδη οφέλη. Η μείωση των επιπέδων κορτιζόλης και επινεφρίνης (αδρεναλίνης) μπορεί να συμβάλει θετικά στη λειτουργία του καρδιαγγειακού συστήματος και στη ρύθμιση φλεγμονωδών αντιδράσεων.
Ενίσχυση της λειτουργίας του ανοσοποιητικού συστήματος. Ορισμένες μελέτες υποδεικνύουν ότι το γέλιο μπορεί να επηρεάζει θετικά ανοσολογικούς μηχανισμούς, συμβάλλοντας ενδεχομένως στην ανάρρωση από ασθένειες και τραυματισμούς.
Αύξηση της ενεργειακής κατανάλωσης. Η σωματική δραστηριότητα που συνοδεύει το έντονο γέλιο αυξάνει προσωρινά την κατανάλωση ενέργειας και θερμίδων.
Μείωση της μυϊκής έντασης. Το γέλιο μπορεί να συμβάλει στη χαλάρωση των μυών, μειώνοντας το αίσθημα σωματικής έντασης και ενισχύοντας την αίσθηση ευεξίας.
Τα οφέλη του χιούμορ στην ψυχική υγεία
Το χιούμορ μπορεί επίσης να επιδράσει θετικά στην ψυχολογική κατάσταση τόσο των ασθενών όσο και των επαγγελματιών υγείας [2–6].
Δημιουργία άμεσης ανθρώπινης επαφής. Ένα οικείο και κατάλληλο αστείο μπορεί να σπάσει τον πάγο και να δημιουργήσει γρήγορα ένα κλίμα εμπιστοσύνης, ακόμη και κάτω από ιδιαίτερα πιεστικές συνθήκες.
Βελτίωση της συναισθηματικής κατάστασης. Το γέλιο μπορεί να βελτιώσει σχεδόν άμεσα τη διάθεση ασθενών και διασωστών, ιδιαίτερα όταν βρίσκονται αντιμέτωποι με στρεσογόνες καταστάσεις.
Θετικότερη αντιμετώπιση μιας δύσκολης κατάστασης. Το χιούμορ μπορεί να βοηθήσει τον ασθενή και τον διασώστη να δουν μια δυσάρεστη εμπειρία από διαφορετική οπτική γωνία, ενισχύοντας την αίσθηση ελέγχου.
Ψυχολογική αποστασιοποίηση από το στρες. Μια κατάλληλη στιγμή γέλιου μπορεί να δημιουργήσει μια μικρή συναισθηματική απόσταση από το αγχωτικό γεγονός και να αυξήσει το αίσθημα ασφάλειας.
Βελτίωση της ομαδικής συνεργασίας. Το χιούμορ μπορεί να ενισχύσει τη συνοχή και τη συνεργασία μεταξύ των μελών ενός πληρώματος, συμβάλλοντας στην ποιότητα και στην ασφάλεια της παρεχόμενης φροντίδας.
Ενίσχυση της αυτοεκτίμησης. Το γέλιο, αλλά και η ικανότητα να κάνουμε τους άλλους να γελούν, μπορεί να ενισχύσει την αυτοπεποίθηση και την αίσθηση επάρκειας σε μια δύσκολη κατάσταση.
Βελτίωση των διαπροσωπικών σχέσεων. Το χιούμορ διευκολύνει συχνά τη δημιουργία κοινωνικών δεσμών και θετικών επαγγελματικών σχέσεων. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλύτερη εργασιακή ικανοποίηση και σε πιο θετική στάση απέναντι στους ασθενείς και στο προνοσοκομειακό περιβάλλον γενικότερα.
Η ομορφιά αυτού του δωρεάν, άμεσα διαθέσιμου και γρήγορα αποτελεσματικού «ελιξιρίου» βρίσκεται στην οικουμενική του γλώσσα.
Οι άνθρωποι έχουν μια φυσική προδιάθεση να γελούν. Το γέλιο είναι εύκολα αναγνωρίσιμο, ακόμη και όταν υπάρχουν γλωσσικοί, πολιτισμικοί ή άλλοι επικοινωνιακοί φραγμοί [3,4].
Πώς να αποφύγουμε τις «αντενδείξεις» και την «υπερδοσολογία» του χιούμορ
Αφού λοιπόν το χιούμορ έχει σχετικά περιορισμένες ανεπιθύμητες ενέργειες και ελάχιστες «αντενδείξεις», γιατί πρέπει να είμαστε προσεκτικοί στη χρήση του [2];
Επειδή η λανθασμένη χρήση του στον χώρο της υγείας μπορεί να προκαλέσει σοβαρές και μακροχρόνιες αρνητικές συνέπειες.
Οι ασθενείς και οι συγγενείς τους μπορεί να αισθανθούν σύγχυση, αμηχανία, ντροπή, γελοιοποίηση, απαξίωση ή συναισθηματικό πόνο εξαιτίας ενός αστείου που ειπώθηκε σε λάθος στιγμή ή παρερμηνεύτηκε.
Ακόμη κι όταν η πρόθεση του διασώστη είναι να μειώσει την ένταση ή το άγχος, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ακριβώς το αντίθετο [8].
Μια τέτοια αρνητική εμπειρία μπορεί να δημιουργήσει φόβο απέναντι σε μελλοντική επαφή με τις υπηρεσίες επείγουσας βοήθειας.
Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία.
Αν ένας άνθρωπος διστάσει να καλέσει ασθενοφόρο επειδή φοβάται ότι θα τον ειρωνευτούν ή θα τον αντιμετωπίσουν υποτιμητικά, οι συνέπειες για τη σωματική και ψυχική του υγεία μπορεί να είναι σοβαρές.
Επιπλέον, δεδομένου ότι η επικοινωνία, η συμπεριφορά και η στάση των επαγγελματιών υγείας αναφέρονται συχνά ως αιτίες καταγγελιών, ακόμη και συχνότερα από ζητήματα που αφορούν την ίδια την κλινική αντιμετώπιση, έχουμε κάθε λόγο να αποφεύγουμε τις παρεξηγήσεις που προκύπτουν από ακατάλληλο χιούμορ [8–11].
Πώς αποφασίζουμε, λοιπόν, πότε πρέπει να ανοίξουμε το «φιαλίδιο του χιούμορ» και πότε είναι προτιμότερο να το αφήσουμε κλειστό;
1. Πρέπει να υπάρχει συναίνεση
Όταν ένας ασθενής καλεί για επείγουσα ιατρική βοήθεια, δεν σημαίνει ότι θέλει ή περιμένει να γελάσει.
Όπως συμβαίνει με κάθε πτυχή της φροντίδας, η ρητή ή η έμμεση συναίνεση είναι ουσιαστική πριν προχωρήσουμε.
Πρέπει πρώτα να αξιολογήσουμε το κλίμα και την αντίδραση του ανθρώπου που έχουμε απέναντί μας.
Με απλά λόγια, χρειάζεται να «διαβάσουμε τον χώρο».
Το γεγονός ότι το χιούμορ μπορεί να προσφέρει ψυχολογική ανακούφιση στον ίδιο τον διασώστη δεν σημαίνει ότι έχει δικαίωμα να το επιβάλλει στον ασθενή.
Αυτό το όφελος είναι ένα ευχάριστο πρόσθετο στοιχείο της δουλειάς, όχι κάτι που μας οφείλει ο ασθενής.
Αν ο ασθενής δεν θέλει ή δεν χρειάζεται το χιούμορ μας, το αφήνουμε μέσα στον σάκο αντιμετώπισης και περιμένουμε το επόμενο περιστατικό.
2. Ο αποδέκτης πρέπει να μπορεί να κατανοήσει το χιούμορ
Για να διασκεδάσει κάποιος με ένα αστείο, πρέπει πρώτα να μπορεί να καταλάβει τι προκαλεί το γέλιο.
Πρέπει επίσης να μπορεί να ταυτιστεί, έστω σε κάποιο βαθμό, με το περιεχόμενό του.
Αν διαπιστώσουμε ότι ο ασθενής δυσκολεύεται να κατανοήσει το αστείο ή δείχνει μπερδεμένος, χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή.
Σε μια τέτοια περίπτωση είτε συνεχίζουμε πολύ συγκρατημένα είτε αλλάζουμε αμέσως τρόπο επικοινωνίας [3].
Το χιούμορ δεν έχει κανένα όφελος όταν ο ασθενής αισθάνεται ότι όλοι καταλαβαίνουν κάτι εκτός από τον ίδιο.
3. Η χρήση του χιούμορ πρέπει να έχει συγκεκριμένο σκοπό
Μπορεί να είμαστε άνθρωποι που συνηθίζουμε να κάνουμε αστεία.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μπορούμε να επιβάλλουμε το χιούμορ μας στους άλλους.
Η αίσθηση του χιούμορ είναι βαθιά προσωπική υπόθεση.
Κάτι που προκαλεί γέλιο σε έναν άνθρωπο μπορεί να αφήνει κάποιον άλλον αδιάφορο ή ακόμη και να τον προσβάλλει.
Σε ορισμένες περιπτώσεις το χιούμορ μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά, ενώ σε άλλες μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την ποιότητα της φροντίδας.
Μια προσεκτική και συμπονετική εκτίμηση της κατάστασης θα μας βοηθήσει να καταλάβουμε αν πραγματικά υπάρχει λόγος να χρησιμοποιήσουμε χιούμορ.
Αν δεν προσφέρει τίποτα θετικό στη διαχείριση του περιστατικού, δεν χρειάζεται να το χρησιμοποιήσουμε.
4. Πρέπει να κατανοούμε τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί
Όπως αξιολογούμε κάθε ασθενή ξεχωριστά πριν εφαρμόσουμε μια ιατρική παρέμβαση, έτσι πρέπει να αξιολογούμε και την πιθανή αντίδρασή του στο χιούμορ.
Η προσωπικότητα, το πολιτισμικό υπόβαθρο, το φύλο και άλλα ατομικά χαρακτηριστικά μπορούν να μας δώσουν σημαντικές πληροφορίες για το πώς ενδέχεται να αντιδράσει [12].
Το χιούμορ δεν λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο σε όλους τους ανθρώπους.
Αν παρατηρήσουμε οποιαδήποτε ένδειξη ότι ο ασθενής προσβλήθηκε ή αισθάνθηκε άβολα, οφείλουμε να αντιμετωπίσουμε αμέσως την κατάσταση.
Και να αποφύγουμε κάθε νέα προσπάθεια χιούμορ μέχρι την ολοκλήρωση του περιστατικού.
Το να επιμένουμε σε ένα αστείο που δεν έγινε αποδεκτό δεν είναι ένδειξη κοινωνικής δεξιότητας.
Είναι ένδειξη ότι δεν ακούμε τον ασθενή.
5. Το χιούμορ πρέπει να «τιτλοποιείται» ανάλογα με την ανταπόκριση
Στην επείγουσα ιατρική, η τιτλοποίηση σημαίνει ότι προσαρμόζουμε σταδιακά τη δόση μιας θεραπείας ανάλογα με την επιθυμητή ανταπόκριση και τις ανεπιθύμητες ενέργειες.
Η ίδια λογική μπορεί να εφαρμοστεί μεταφορικά και στο χιούμορ.
Μια διακριτική προσπάθεια μας επιτρέπει να διαπιστώσουμε κατά πόσο ο ασθενής ανταποκρίνεται θετικά.
Αν το χιούμορ φαίνεται να τον καθησυχάζει, να τον χαλαρώνει ή να αποσπά την προσοχή του από τη δυσφορία, μπορούμε να συνεχίσουμε με μέτρο.
Αν όμως αρχίζει να περιπλέκει την επικοινωνία ή να προκαλεί οποιοδήποτε πρόβλημα, σταματάμε αμέσως και επανεκτιμούμε την κατάσταση [3,6].
Η σωστή «δόση» χιούμορ είναι εκείνη που βοηθά τον ασθενή, όχι εκείνη που διασκεδάζει περισσότερο το πλήρωμα.
6. Πρέπει να αποφεύγεται η «υπερδοσολογία»
Όταν μια χιουμοριστική συζήτηση γίνεται ανάμεσα σε έναν ασθενή και έναν επαγγελματία υγείας, είναι σχετικά εύκολο να παρακολουθήσουμε τις κοινωνικές αντιδράσεις και να καταλάβουμε πώς εξελίσσεται η επικοινωνία.
Τα πράγματα όμως αλλάζουν όταν το πλήρωμα αποτελείται από δύο ή περισσότερους διασώστες και απέναντί τους βρίσκεται ένας μόνο ασθενής, ιδιαίτερα όταν αυτός αισθάνεται ευάλωτος.
Σε αυτή την περίπτωση υπάρχει ο κίνδυνος ο ασθενής να αισθανθεί ότι βρίσκεται απέναντι σε μια ομάδα που αριθμητικά υπερέχει.
Μπορεί να νιώσει μπερδεμένος, απομονωμένος ή ακόμη και ότι αποτελεί τον στόχο των αστείων της ομάδας, αντί να συμμετέχει ισότιμα στο χιούμορ.
Η επίγνωση αυτής της αριθμητικής ανισορροπίας μεταξύ ασθενούς και επαγγελματιών υγείας είναι σημαντική.
Ο στόχος είναι να δημιουργούμε ένα περιβάλλον στο οποίο ο ασθενής αισθάνεται ότι συμμετέχει και γίνεται αποδεκτός.
Όταν υπάρχει τέτοια ανισορροπία, πρέπει να είμαστε ακόμη πιο προσεκτικοί στις ενδείξεις δυσφορίας.
7. Πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαίτερες συνθήκες
Με την εμπειρία, ένας διασώστης μπορεί να αντιμετωπίζει ένα περιστατικό ως κάτι συνηθισμένο, εύκολο ή ακόμη και ασήμαντο.
Όμως οι άνθρωποι που βρίσκονται στον χώρο μπορεί να βιώνουν την ίδια κατάσταση ως τραυματική.
Αυτό που στα μάτια μας μοιάζει με ένα ήπιο, καθησυχαστικό αστείο, στα μάτια του ασθενούς ή των συγγενών του μπορεί να φανεί αδιάφορο, σκληρό ή αναίσθητο [8].
Ο φόβος, η ευαλωτότητα και η απώλεια ελέγχου που μπορεί να αισθάνεται ο ασθενής πρέπει να καθοδηγούν τη συμπεριφορά μας.
Δεν πρέπει να εξαφανίζονται κάτω από την ανάγκη μας να κάνουμε χιούμορ [12].
Αν παρατηρήσουμε ότι ο ασθενής αισθάνεται άβολα εξαιτίας ενός αστείου, εγκαταλείπουμε αμέσως αυτή την προσέγγιση.
Στη θέση της επιλέγουμε έναν περισσότερο συμπονετικό και υποστηρικτικό τρόπο επικοινωνίας.
Για εμάς μπορεί να είναι το πέμπτο παρόμοιο περιστατικό της βάρδιας.
Για τον ασθενή, όμως, μπορεί να είναι η χειρότερη ημέρα της ζωής του.
Αυτή τη διαφορά δεν πρέπει να την ξεχνάμε ποτέ.
8. Δεν πρέπει να αγνοούνται οι «αντενδείξεις»
Αν χρησιμοποιούμε το χιούμορ στον χώρο του περιστατικού με σκοπό να διασκεδάσουμε εμείς οι ίδιοι ή να αισθανθούμε ανώτεροι από τους άλλους, τότε πρέπει να σταματήσουμε αμέσως.
Αν η υποτίμηση ή ο εξευτελισμός ενός ανθρώπου γίνεται το προσωπικό μας «φάρμακο» για να αισθανθούμε καλύτερα, τότε υπάρχει σοβαρό πρόβλημα.
Χρειάζεται να εξετάσουμε με ειλικρίνεια τα κίνητρα πίσω από τη συμπεριφορά μας.
Να αναγνωρίσουμε τι μας οδηγεί σε αυτήν.
Και να εργαστούμε ώστε να την αλλάξουμε.
Κανένας ασθενής δεν πρέπει να υποφέρει για να ικανοποιηθεί ο εγωισμός μας [3].
Το χιούμορ ως εργαλείο της προνοσοκομειακής φροντίδας
Η προνοσοκομειακή επείγουσα φροντίδα χαρακτηρίζεται από έντονες καταστάσεις, υψηλό συναισθηματικό φορτίο και την ανάγκη άμεσης αποφόρτισης της έντασης στον χώρο του περιστατικού.
Γι’ αυτό και η προσεκτική, έξυπνη χρήση του χιούμορ μπορεί να αποτελέσει ένα πολύτιμο εργαλείο [6].
Το μυστικό βρίσκεται στη διατήρηση της συμπόνιας και στην αξιοποίηση της συναισθηματικής νοημοσύνης, ώστε να γνωρίζουμε πότε και πώς να το χρησιμοποιήσουμε [8].
Αν επιλέξουμε να ενσωματώσουμε το χιούμορ στις επαγγελματικές μας δεξιότητες, έχουμε την ευθύνη να διατηρούμε την ικανότητά μας να κρίνουμε σωστά.
Να γνωρίζουμε πότε χρειάζεται.
Γιατί το χρησιμοποιούμε.
Και, κυρίως, πότε πρέπει να σταματάμε.
Γιατί το χιούμορ μπορεί να αποτελεί μέρος της θεραπευτικής επικοινωνίας, αλλά μόνο όταν υπηρετεί τον ασθενή και όχι τον εγωισμό εκείνου που το χρησιμοποιεί.
Βιβλιογραφικές Αναφορές
- Weisse, A. B. (2017). Humor in medicine: can laughter help in healing? Baylor University Medical Center Proceedings, 30(3)378-381. DOI: 10.1080/08998280.2017.11929656
- Roscoe, L. A. (2017). Sometimes laughter is the best medicine. Health Communication, 32(11)1438-1440. DOI: 10.1080/10410236.2016.1227295
- Savage, B. M., Lujan, H. L., Thipparthi, R. R. & DiCarlo, S. E. (2017). Humor, laughter, learning, and health! A brief review. Advances in Physiology Education, 41(3). DOI: 10.1152/advan.00030.2017
- Peterson, J. A. (2019). Ten things you may not know about laughter. American College of Sports Medicine Health & Fitness Journal, 23(2)51. DOI: 10.1249/FIT.0000000000000458
- Kalaivani, S. & Karaline, R. (2017). Laughter is the best medicine for stress relief. International Journal of Advances in Nursing Management, 5(3)262-264. DOI: 10.5958/2454-2652.2017.00057.9
- Buiting, H. M., de Bree, R., Brom, L., Mack, J. W. & van den Brekel, M. (2018). Adding shared laughter to optimise shared medicine. Journal of Clinical Oncology, 36(34). DOI: 10.1200/JCO.2018.36.34_suppl.43
- Hayashi, K., Kawachi, I., Ohira, T., Kondo, K., Shirai, K. & Kondo, N. (2016). Laughter is the best medicine? A cross-sectional study of cardiovascular disease among older Japanese adults. Journal of Epidemiology, 26(1)546-552. DOI: 10.2188/jea.JE20150196
- Hogg, R., Hanley, J. & Smith, P. (2017). Learning lessons from the analysis of patient complaints relating to staff attitudes, behaviour and communication, using the concept of emotional labour. Journal of Clinical Nursing, 27(5-6)e1004;e10102. DOI: 10.1111/jocn.14121
- Colwell, C. B., Pons, P. T. & Pi, R. (2003). Complaints against an EMS system. Journal of Emergency Medicine, 25(4)403-408. DOI: 10.1016/j.jemermed.2003.02.004
- Risavi, B. L., Buzzard, E. & Heile, C. J. (2013). Analysis of complaints in a rural emergency medical service system. Prehospital Disaster Medicine, 28(2)184-6. DOI: 10.1017/S1049023X13000046
- Reader, T. W., Gillespie, A. & Roberts, J. (2014). Patient complaints in healthcare systems: a systematic review and coding taxonomy. BMJ Quality Safety, 23(8)678-89. DOI: 10.1136/bmjqs-2013-002437
- Christopher, S. (2015). An introduction to black humour as a coping mechanism for student paramedics. Journal of Paramedic Practice, 7(12). DOI: 10.12968/jpar.2015.7.12.610
Tammie Bullard
Η Tammie Bullard είναι διασώστρια επιπέδου paramedic, εκπαιδεύτρια και συγγραφέας του βιβλίου «The Good, The Bad & The Ugly Paramedic» («Ο καλός, ο κακός και ο άσχημος διασώστης»), ενός βιβλίου που επικεντρώνεται στον επαγγελματικό αναστοχασμό και την αυτοαξιολόγηση των επαγγελματιών προνοσοκομειακής φροντίδας.
Είναι ιδιαίτερα αφοσιωμένη στην παροχή της καλύτερης δυνατής φροντίδας στους ασθενείς και στην προώθηση του επαγγελματισμού των διασωστών.
Μπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί της μέσω LinkedIn.
Πηγή: Laughter may be the best medicine, but only if we titrate it to effect
Παναγιώτης Σπανός
ΔΙΑΣΩΣΤΕΣ ΡΟΔΟΥ
