Η ιατρική ηθική είναι η μελέτη των ηθικών αξιών και της κρίσης, όπως αυτές εφαρμόζονται στην άσκηση της ιατρικής. Ως επάγγελμα συγγενές με την ιατρική, οι αξίες αυτές διαπερνούν όλες τις πτυχές της πρακτικής των διασωστών. Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι η ιατρική ηθική πρέπει να αντικατοπτρίζει τις ηθικές αξίες που θεωρούνται αποδεκτές τόσο από τους επαγγελματίες υγείας όσο και από την κοινωνία συνολικά.
Λίγη Ιστορία
Παρόλο που ο MacIntyre (2002) παρουσιάζει εξαιρετικά την ιστορία της ηθικής, αξίζει να αποδοθεί τιμή στην εξέλιξη της ηθικής μέσα στην ιατρική. Ιστορικά, η δυτική ιατρική ηθική εντοπίζεται σε κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με το καθήκον των ιατρών, με τις πρώτες αναφορές να βρίσκονται στον Όρκο του Ιπποκράτη. Ο όρκος απαιτούσε από τον νέο ιατρό να ορκιστεί σε θεότητες της ίασης ότι θα τηρεί τα επαγγελματικά πρότυπα. Επίσης, συνέδεε τον μαθητευόμενο ιατρό με τον δάσκαλό του και με την ευρύτερη ιατρική κοινότητα. Εκτός από το ότι αναγνωρίζεται ως ένα πρώιμο στάδιο ιατρικής εκπαίδευσης, αποτέλεσε και την πρώτη έκφραση ιατρικής ηθικής στο δυτικό ημισφαίριο.
Ο όρκος αυτός, σε πολλά πλαίσια, επέτρεψε στην ιατρική να αναπτυχθεί πατερναλιστικά, όπου ο κλινικός ενεργεί προς όφελος του ασθενούς (και προς το συμφέρον του), χωρίς απαραίτητα συγκεκριμένη συναίνεση. Μέχρι και τα τελευταία πενήντα χρόνια, ο πατερναλισμός σήμαινε ότι οι ασθενείς συχνά αντιμετωπίζονταν χωρίς επαρκή ενημέρωση για την ασθένεια ή τον τραυματισμό τους.
Συχνά συνδεδεμένη με αυτόν τον όρκο είναι η φράση «Πρώτον, μη βλάπτεις» (ή primum non nocere για όσους γνωρίζουν λατινικά). Σε αντίθεση με τη διαδεδομένη αντίληψη, η φράση αυτή διατυπώθηκε μόλις το 1860 και αποδίδεται στον Thomas Inman (χειρουργό στο Liverpool Royal Infirmary), και παραμένει κεντρική στην ηθική της σύγχρονης δυτικής ιατρικής (Sokol, 2013). Η αντίληψη για το τι συνιστά «βλάβη» διαφέρει μεταξύ των ασθενών, όπως και τα αναμενόμενα οφέλη. Οι περιορισμοί της κατά λέξη ερμηνείας αυτής της φράσης είναι παρόμοιοι με τη συζήτηση γύρω από τη μη κακοποίηση (non-maleficence), και οι αρχές της ευεργεσίας και της μη κακοποίησης παραμένουν βασικές για την κατανόηση. Τελικά, αυτές οι αρχές αξιολογούνται καλύτερα μέσα από τον σεβασμό της αυτονομίας και της δικαιοσύνης.
Σύγχρονη Ιατρική Ηθική
Η προσέγγιση του Πρινσιπαλισμού (principlism) υιοθετείται στα περισσότερα ιατρικά συστήματα και, παρότι δεν στερείται κριτικής (βλ. Holm, 1995 και Gillon, 2012), προσφέρει ένα καλό παράδειγμα για το πώς η ηθική συζήτηση απαιτεί αναστοχασμό και αιτιολόγηση των πράξεών μας με βάση αποδεκτές αξίες και αρχές (Gordon, Rauprich και Vollman, 2011).
Η σύγχρονη ιατρική ηθική αποτελεί ένα «υφαντό» από διάφορες φιλοσοφικές θεωρίες (Laurie, Harmon και Porter, 2016). Ωστόσο, η δεοντολογία και ο ωφελιμισμός παραμένουν οι πιο εμφανείς προσεγγίσεις στα περισσότερα περιβάλλοντα υγείας. Παρ’ όλα αυτά, κάθε πλαίσιο υγειονομικής φροντίδας απαιτεί διαφορετικό ηθικό μοντέλο· ενώ η δεοντολογία μπορεί να λειτουργεί στη σχέση ιατρού–ασθενούς, η δημόσια υγεία στηρίζεται περισσότερο σε συνεπειοκρατικές προσεγγίσεις.
Ένα σύνολο αρχών που αντλεί στοιχεία τόσο από τη δεοντολογία όσο και από τον ωφελιμισμό είναι ο κοινοτισμός (communitarianism). Η κοινοτιστική ηθική δίνει έμφαση τόσο στις υποχρεώσεις μας προς τους άλλους (δεοντολογική διάσταση) όσο και στις συνέπειες των ατομικών μας αποφάσεων (συνεπειοκρατία). Επιτρέπει τη συνύπαρξη διαφορετικών αξιών, ανάλογα με το κλινικό πλαίσιο.
Ωστόσο, η αυτονομία είναι η αρχή που κυριαρχεί στην ιατρική ηθική και νομοθεσία τα τελευταία 50 χρόνια. Αυτό έρχεται σε αντίθεση με την ιστορική πατερναλιστική κουλτούρα της ιατρικής και της προνοσοκομειακής φροντίδας, και έχει τοποθετήσει τον ασθενή στο κέντρο της φροντίδας, όχι απλώς ως αποδέκτη. Παρ’ όλα αυτά, η υπερβολική έμφαση στην ατομική αυτονομία μπορεί να οδηγήσει στην παραμέληση άλλων αξιών και σε αρνητικά αποτελέσματα. Η αυτονομία πρέπει να έχει κοινωνική διάσταση και να εξισορροπείται με τις ανάγκες της κοινωνίας. Η δίκαιη κατανομή των πόρων αποτελεί βασική απαίτηση των δυτικών κοινωνιών. Έτσι, ενώ ιδανικά ένας ασθενής θα μπορούσε να απαιτήσει οποιαδήποτε θεραπεία, στην πράξη περιορίζεται από το κοινωνικό και θεσμικό πλαίσιο στο οποίο ζει (Campbell, 1994).
Η θεωρία των δικαιωμάτων διαδραματίζει επίσης σημαντικό ρόλο. Εκφράσεις όπως «είναι δικαίωμά μου» δείχνουν πώς η γλώσσα των δικαιωμάτων έχει γίνει συγκρουσιακή, δυσκολεύοντας τη συναίνεση. Τα δικαιώματα υπάρχουν, αλλά η παρερμηνεία τους τα έχει μετατρέψει σε δηλώσεις απαίτησης αντί για αρχές συμπεριφοράς. Συχνά οδηγούν σε αδιέξοδο, όπου ούτε τα δικαιώματα του ασθενούς ούτε του επαγγελματία λαμβάνονται υπόψη ουσιαστικά. Παρ’ όλα αυτά, και οι δύο πλευρές έχουν υποχρέωση να συμβάλλουν στην επίτευξη του ιδανικού.
Ηθική και Δίκαιο
Οι διαφορετικοί κλάδοι της ηθικής δημιουργούν ένα βασικό ερώτημα για το ιατρικό δίκαιο: πρέπει ο νόμος να βασίζεται σε ηθικές αρχές; Και αν ναι, ποιες; Στον δυτικό κόσμο, το δίκαιο επηρεάζεται κυρίως από ιουδαιοχριστιανικές αξίες, με έμφαση στην εγγενή ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Ωστόσο, αυτή η επιρροή σταδιακά μειώνεται, όπως φαίνεται από αλλαγές σε ζητήματα όπως η άμβλωση.
Όγδοη Τροπολογία του Συντάγματος της Ιρλανδίας
Η Όγδοη Τροπολογία (1983) αναγνώρισε το ίσο δικαίωμα στη ζωή τόσο του εμβρύου όσο και της εγκύου. Η άμβλωση ήταν ποινικά κολάσιμη από το 1861 και επιτρεπόταν μόνο όταν κινδύνευε η ζωή της γυναίκας. Μετά από δημοψήφισμα το 2018, η τροπολογία καταργήθηκε και νομιμοποιήθηκε η άμβλωση.
Ο Όρκος του Ιπποκράτη θέτει επίσης θεμελιώδεις αρχές της ιατρικής ηθικής. Μαζί με την αυτονομία, δύο ακόμη αρχές ξεχωρίζουν: το δικαίωμα στη ζωή και το δικαίωμα στην αξιοπρέπεια.
Αυτά τα δικαιώματα προστατεύονται από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ECHR), η οποία αποτελεί «ζωντανό εργαλείο» και προσαρμόζεται στις σύγχρονες κοινωνικές συνθήκες.
Τα βασικά ανθρώπινα δικαιώματα στην ιατρική περιλαμβάνουν:
το δικαίωμα στη ζωή,
το δικαίωμα στην υγεία,
το δικαίωμα στην αυτονομία,
το δικαίωμα στην αξιοπρέπεια,
το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα,
το δικαίωμα στην ισότητα,
το δικαίωμα στην αποφυγή απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης,
το δικαίωμα στη σωματική ακεραιότητα.
Το Δικαίωμα στη Ζωή
Αποτελεί θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα, αλλά και πηγή έντονων διαφωνιών, ιδιαίτερα σε ζητήματα όπως η ευθανασία και η άμβλωση. Το «δικαίωμα στον θάνατο» δεν αναγνωρίζεται ως αυτόνομο δικαίωμα. Το Άρθρο 2 προστατεύει τη ζωή κάθε ανθρώπου.
Το Δικαίωμα στην Αυτονομία
Η αυτονομία (Άρθρο 8) αφορά το δικαίωμα του ατόμου να αποφασίζει για τη θεραπεία του, αλλά στην πράξη σχετίζεται κυρίως με το δικαίωμα άρνησης θεραπείας. Περιλαμβάνει τόσο τη σωματική ελευθερία όσο και την ψυχολογική ικανότητα λήψης αποφάσεων. Ωστόσο, πρέπει να εξισορροπείται με τα δικαιώματα των άλλων και το δημόσιο συμφέρον.
Το Δικαίωμα στην Αξιοπρέπεια
Η αξιοπρέπεια αφορά την εγγενή αξία κάθε ανθρώπου και βασίζεται σε καντιανή φιλοσοφία. Περιλαμβάνει το δικαίωμα σε έναν αξιοπρεπή θάνατο και την προστασία από απάνθρωπη ή εξευτελιστική μεταχείριση. Η μη παροχή κατάλληλης φροντίδας που οδηγεί σε βασανιστικό θάνατο μπορεί να συνιστά παραβίαση των δικαιωμάτων. Ο σεβασμός της αξιοπρέπειας δεν περιορίζεται στον σεβασμό των επιλογών, αλλά απαιτεί αναγνώριση της ηθικής αξίας κάθε ανθρώπου.
Σύνοψη
Το κεφάλαιο αυτό παρουσίασε μια συνοπτική επισκόπηση της ηθικής στη διασωστική πρακτική. Οι αρχές αυτές εφαρμόζονται σε κλινικά, ερευνητικά, εκπαιδευτικά και διοικητικά περιβάλλοντα. Ηθικά διλήμματα θα προκύπτουν όταν συγκρούονται αξίες και αρχές, αλλά η επίγνωση των προσωπικών μας ηθικών αξιών βοηθά στην αναγνώριση και διαχείριση αυτών των συγκρούσεων, με στόχο τον σεβασμό της αυτονομίας και του βέλτιστου συμφέροντος όλων των εμπλεκομένων.
Βιβλιογραφικές Αναφορές
Aristotle (350BCE). The Politics. Book III, Chapter ix [1280b].
Bartley M and Blane D (2008). Inequality and social class. In Sociology as Applied to Medicine, Scambler G
(ed.), New York: Saunders: 115–132.
Beauchamp T and Childress J (2019). Principles of Biomedical Ethics. 8th edn. Oxford: Oxford University
Press.
Boyd K (2005). Medical ethics: Principles, persons and perspectives: From controversy to conversation.
Journal of Medical Ethics, 31(8): 481–486.
Campbell A (1994). Dependency: The foundational value in medical ethics. In Medicine and Moral
Reasoning, Fulford KVM and Gillet GJM (eds), Cambridge: Cambridge University Press: 184–192.
Downie R (1988). Traditional medical ethics and economics in health care: A critique. In Medical Ethics and
Economics in Health Care, Mooney G and McGuire A (eds). Oxford: Oxford University Press: 40–55.
Frankena WK (1966). The Concept of Morality. The Journal of Philosophy, 63(21): 688–696.
Gillon R (2012). When four principles are too many: A commentary. Journal of Medical Ethics, 38(4): 197–
198.
Gordon JS, Rauprich O and Vollmann J (2011). Applying the four-principle approach. Bioethics, 25(6): 293–
300.
Harrosh S (2011). Identifying harms. Bioethics, 26: 493–498.
Health and Care Professions Council (2016). Standards of proficency–Paramedics. London: Health and
Care Professions Council.
Herring J (2022). Medical Law and Ethics. 9th edn. Oxford: Oxford University Press.
Holm S (1995). Not just autonomy–the principles of American biomedical ethics. Journal of Medical Ethics,
21: 332–338.
Kant I (1785). Groundwork for the Metaphysics of Morals. Gregor M (trans.), Cambridge: Cambridge
University Press.
Kass L (2002). Life, Liberty and the Defence of Dignity: The Challenge for Bioethics. San Francisco:
Encounter Books.
Laurie G, Harmon S and Porter G (2016). Mason and McCall Smith’s Law and Medical Ethics. 10th edn.
Oxford: Oxford University Press.
Lupton D (1994). Medicine as Culture. London: Thousand Oaks.
Marway H and Widdows H (2014). Philosophical feminist bioethics. Cambridge Quarterly of Healthcare
Ethics, 24(2): 165–174.
Molyneux D (2009). Should healthcare professionals respect autonomy just because it promotes welfare?
Journal of Medical Ethics, 35(4): 245–250.
Morrison D (2005). A holistic approach to clinical and research decision-making. Medical Law Review,
13(1): 45–79.
Neal M (2012). Not gods but animals: Human dignity and vulnerable subjecthood. Liverpool Law Review,
23(3): 177–200.
Purdy L (1996). A feminist view of health. In Feminism and Bioethics, Wolf S (ed.), Oxford: Oxford
University Press.
Rachels J (1999). The Elements of Moral Philosophy. London: McGraw-Hill.
Scambler A (2008). Women and health. In Sociology as Applied to Medicine, Scambler G (ed.), London:
Saunders.
Singer P (1994). Rethinking Life and Death. Oxford: Oxford University Press.
Smart J (1993). Utilitarianism: For and Against. Cambridge: Cambridge University Press.
Sokol DK (2013). First do no harm: revisited. British Medical Journal, 347(7932): 23.
Tronto J (1993). Moral Boundaries: A Political Argument for an Ethic of Care. New York: Routledge.
Twigg J (2000). Carework as a form of bodywork. Ageing and Society, 20(4): 389–411.
Wrigley A (2015). An eliminativist approach to vulnerability. Bioethics, 29(7): 478–487.
Wood A (2008). Kantian Ethics. London: Cambridge University Press
Πηγή: Law and Ethics for Paramedics, Georgette Eaton, Σελίδες 65-69
Διαβάστε περισσότερα
Παναγιώτης Σπανός
ΔΙΑΣΩΣΤΕΣ ΡΟΔΟΥ
