Στις πρώτες πρωινές ώρες, λίγο πριν την αλλαγή βάρδιας, ένα πλήρωμα ασθενοφόρου καλείται σε ακόμη ένα επείγον περιστατικό. Έχουν ήδη προηγηθεί δεκάδες διακομιδές. Ο ύπνος είναι ελάχιστος ή ανύπαρκτος.
Τα πόδια βαριά. Το κεφάλι «πιεσμένο». Η σκέψη πιο αργή από το φυσιολογικό.
Αυτή δεν είναι εξαίρεση. Είναι επαναλαμβανόμενη πραγματικότητα για πολλούς εργαζόμενους του Εθνικού Κέντρου Άμεσης Βοήθειας.
Η σιωπηλή κανονικοποίηση της εξάντλησης
Στον χώρο της επείγουσας προνοσοκομειακής φροντίδας, η κόπωση συχνά αντιμετωπίζεται ως «μέρος της δουλειάς». Οι συνεχόμενες βάρδιες και υπερωρίες, η διαρκής επιχειρησιακή ένταση παρουσιάζονται ως απόδειξη επαγγελματισμού και αντοχής.
Όμως η επιστήμη είναι σαφής:
Η στέρηση ύπνου μειώνει τη γνωστική εγρήγορση, επιβραδύνει τη λήψη αποφάσεων και αυξάνει την πιθανότητα λάθους. Λιγότερες από έξι ώρες ύπνου για συνεχόμενες ημέρες έχουν μετρήσιμες επιπτώσεις στην προσοχή και την ταχύτητα επεξεργασίας πληροφοριών. Η νυχτερινή εργασία συνδέεται με αυξημένο καρδιαγγειακό κίνδυνο.
Δεν πρόκειται για ζήτημα «αντοχής χαρακτήρα».
Πρόκειται για βιολογικά όρια.
Όταν ένα σύστημα βασίζεται συστηματικά στην υπέρβαση αυτών των ορίων, τότε ο κίνδυνος δεν είναι ατομικός — είναι δομικός.
Η καθυστέρηση λίγων λεπτών
Στην επείγουσα ιατρική, τα κρίσιμα περιστατικά εξελίσσονται σε περιβάλλον θορύβου, πίεσης και πολυπαραγοντικών πληροφοριών. Η έγκαιρη αναγνώριση ενός καρδιακού ρυθμού, ενός νευρολογικού σημείου ή μιας αιμοδυναμικής αστάθειας απαιτεί καθαρή σκέψη.
Η κόπωση δεν «φαίνεται». Δεν καταγράφεται σε δελτία συμβάντων.
Όμως μπορεί να καθυστερήσει την αναγνώριση του βασικού προβλήματος.
Η διαφορά λίγων λεπτών μπορεί να είναι καθοριστική.
Ο ύπνος στη βάρδια ως μέτρο ασφάλειας
Η διεθνής βιβλιογραφία και οι επαγγελματικές ενώσεις επείγουσας ιατρικής υποστηρίζουν ότι ο σύντομος, προγραμματισμένος ύπνος — ακόμη και 20–30 λεπτών — μπορεί να αποκαταστήσει την εγρήγορση και να μειώσει τον κίνδυνο σφαλμάτων.
Ο ύπνος στη βάρδια δεν είναι «χαλάρωση».
Είναι εργαλείο διαχείρισης κινδύνου.
Σε αρκετές χώρες, οι υπηρεσίες επείγουσας ιατρικής έχουν θεσμοθετήσει πολιτικές ανάπαυσης, αναγνωρίζοντας ότι η κόπωση είναι επιχειρησιακός παράγοντας. Στην Ελλάδα, η συζήτηση παραμένει αποσπασματική και συχνά στιγματισμένη.
Το ερώτημα δεν είναι αν «επιτρέπεται» να κοιμάται κανείς.
Το ερώτημα είναι αν μπορούμε να αγνοούμε τη φυσιολογία.
Πέρα από την ατομική ευθύνη
Δεν μπορεί να μετατίθεται η ευθύνη στον εργαζόμενο να «αντέξει».
Όταν:
- Υπάρχει υποστελέχωση
- Οι υπερωρίες είναι συχνά αναγκαστικές
- Το επιχειρησιακό φορτίο αυξάνεται διαρκώς
η κόπωση δεν είναι προσωπική επιλογή. Είναι οργανωσιακό αποτέλεσμα.
Η διοίκηση ενός σύγχρονου οργανισμού δημόσιας υγείας οφείλει να ενσωματώνει την επιστημονική γνώση στη διαχείριση προσωπικού. Η πρόληψη λαθών και η προστασία της υγείας των εργαζομένων δεν είναι δευτερεύον ζήτημα — είναι προϋπόθεση ποιότητας.
Ένα αναγκαίο βήμα ωριμότητας
Το ΕΚΑΒ επιτελεί αποστολή υψηλής κοινωνικής αξίας. Ακριβώς γι’ αυτό, η λειτουργία του πρέπει να βασίζεται σε επιστημονικά τεκμηριωμένες πρακτικές.
Η αναγνώριση της κόπωσης ως επιχειρησιακού κινδύνου και η θεσμοθέτηση δομημένων πρακτικών ανάπαυσης δεν μειώνουν το κύρος της υπηρεσίας. Το ενισχύουν.
Η εξάντληση δεν είναι παράσημο.
Η διαχείρισή της είναι δείκτης ωριμότητας ενός συστήματος.
Το κρίσιμο ερώτημα παραμένει:
Θα συνεχίσουμε να στηρίζουμε την επείγουσα φροντίδα στην υπερένταση των ανθρώπων της ή θα οργανώσουμε ένα σύστημα που σέβεται τα ανθρώπινα όρια και θωρακίζει την ασφάλεια ασθενών και διασωστών;
Η απάντηση δεν είναι ιδεολογική.
Είναι επιστημονική.
Βιβλιογραφία: After a 32-Hour Shift in Pittsburgh, I Realized Medics Should Be Napping on the Job
Παναγιώτης Σπανός
ΔΙΑΣΩΣΤΕΣ ΡΟΔΟΥ
