Μια συνάντηση πλησιάζει στο τέλος της και ο επικεφαλής ρωτά αν κάποιος έχει επιφυλάξεις. Σιωπή. Βλέπεις δύο ή τρία άτομα να συνοφρυώνονται ακούγοντας το σχέδιο, αλλά κανείς δεν μιλά. Όλοι έχουν αποφασίσει σιωπηρά ότι είναι ασφαλέστερο να συμφωνήσουν παρά να είναι εκείνοι που θα σηκώσουν το χέρι. Το σχέδιο προχωρά, τα προβλήματα που κανείς δεν ανέφερε εμφανίζονται τρεις μήνες αργότερα και οι ίδιοι άνθρωποι που έμειναν σιωπηλοί λένε: «Το είχα προαίσθημα ότι θα γινόταν αυτό».
Αυτή η σκηνή επαναλαμβάνεται καθημερινά σε γραφεία, αίθουσες διοικητικών συμβουλίων και ομαδικές συνομιλίες. Το να ταιριάζουμε με τους άλλους μάς κάνει να νιώθουμε άνετα, ενώ το να διαφοροποιούμαστε μοιάζει επικίνδυνο. Έτσι, ανταλλάσσουμε τη δική μας κρίση με τη ζεστασιά της αποδοχής από την ομάδα και, με τον καιρό, αυτή η συνήθεια μας περιορίζει. Σταματάμε να εμπιστευόμαστε το ένστικτό μας. Δανειζόμαστε απόψεις όπως δανειζόμαστε στυλό, χωρίς να σκεφτόμαστε από πού προήλθαν.
Η λύση είναι μια δεξιότητα που μπορεί να καλλιεργηθεί. Ανεξάρτητη σκέψη είναι η ικανότητα να εξετάζεις όσα έχεις μπροστά σου, να τα σταθμίζεις με ειλικρίνεια και να καταλήγεις στο δικό σου συμπέρασμα, ακόμη κι όταν όλοι γύρω σου κλίνουν προς άλλη κατεύθυνση. Είναι αυτό που προσφέρει σε κάθε ικανό ηγέτη, δημιουργό και επαγγελματία ένα πλεονέκτημα με διάρκεια. Αυτό ονομάζουμε «ξεχωριστό πλεονέκτημα»: την ήρεμη αυτοπεποίθηση που γεννιέται όταν γνωρίζεις ότι η σκέψη σου είναι πραγματικά δική σου.
Αυτό το άρθρο εξετάζει γιατί η ομάδα μάς επηρεάζει τόσο έντονα, πώς μπορούμε να ξεχωρίσουμε τη δική μας φωνή μέσα στον θόρυβο, πώς να διαφωνούμε χωρίς να καταστρέφουμε σχέσεις και πώς να μετατρέπουμε την ανεξαρτησία σε καθημερινή δύναμη. Αν έχεις ποτέ κρατήσει μέσα σου μια καλή ιδέα επειδή το τίμημα του να μιλήσεις φαινόταν μεγάλο, συνέχισε να διαβάζεις. Το επόμενο βήμα σου ξεκινά εδώ.
Γιατί η ομάδα μάς επηρεάζει τόσο έντονα
Οι άνθρωποι έχουμε έμφυτη την ανάγκη να ανήκουμε κάπου. Πολύ πριν υπάρξουν γραφεία και μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ο αποκλεισμός από την ομάδα μπορούσε να σημαίνει πραγματικό κίνδυνο. Αυτός ο αρχέγονος μηχανισμός εξακολουθεί να λειτουργεί μέσα μας. Γι’ αυτό ακόμη κι ένα ανασηκωμένο φρύδι από έναν συνάδελφο μπορεί να σου δέσει το στομάχι κόμπο. Όταν νιώθεις την παρόρμηση να συμφωνήσεις με τους υπόλοιπους, δεν είσαι αδύναμος. Είσαι άνθρωπος.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτό το ένστικτο παίρνει τον έλεγχο. Οι ομάδες τείνουν να οδηγούνται προς τη συμφωνία, ιδιαίτερα όταν κάποιος ανώτερος έχει ήδη εκφράσει την άποψή του. Οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται το κλίμα, προσαρμόζουν τις απαντήσεις τους και παραμερίζουν σιωπηρά τις αμφιβολίες τους. Οι ψυχολόγοι μελετούν αυτό το φαινόμενο εδώ και δεκαετίες και το μοτίβο επιβεβαιώνεται: όταν οι γύρω μας υποστηρίζουν κάτι με βεβαιότητα, πολλοί από εμάς ακολουθούμε, ακόμη κι όταν τα ίδια μας τα μάτια δείχνουν το αντίθετο. Το αποτέλεσμα είναι μια ομάδα που φαίνεται ενωμένη, αλλά σκέφτεται ελάχιστα.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ρίχνουν κι άλλο λάδι στη φωτιά. Οι απόψεις φτάνουν έτοιμες, συσκευασμένες, μαζί με επιδοκιμασίες και χειροκροτήματα για τη «σωστή» τοποθέτηση. Γίνεται εύκολο να υιοθετήσεις μια θέση απλώς επειδή όλοι όσοι εμφανίζονται στη ροή σου έχουν κάνει το ίδιο. Μπορεί ακόμη και να την υπερασπίζεσαι με πάθος, χωρίς να την έχεις εξετάσει ποτέ ο ίδιος.
Το κόστος είναι το εξής: κάθε φορά που καταπίνεις μια σκέψη για να μη διαταράξεις την ηρεμία, μαθαίνεις στον εαυτό σου ότι η κρίση σου δεν έχει σημασία. Αν αυτό συμβαίνει συχνά, ο «μυς» της σκέψης εξασθενεί. Το πρώτο βήμα προς την ανεξαρτησία είναι απλώς να παρατηρείς αυτή την έλξη. Σταμάτησε για μια στιγμή και αναρωτήσου: «Το πιστεύω πραγματικά αυτό ή απλώς προσαρμόζομαι στους γύρω μου;». Σε αυτή τη μικρή παύση αρχίζει η δύναμή σου και δεν κοστίζει τίποτα να την εξασκείς.
Βρίσκοντας τη δική σου φωνή μέσα στον θόρυβο
Πριν μπορέσεις να διαφοροποιηθείς, χρειάζεται να ξέρεις ποια είναι η θέση σου. Ακούγεται αυτονόητο, όμως πολλοί ικανοί άνθρωποι δεν έχουν αφιερώσει ποτέ χρόνο για να ξεχωρίσουν τις πραγματικές τους πεποιθήσεις από τις απόψεις που απορρόφησαν στην πορεία. Η δική σου φωνή συχνά βρίσκεται θαμμένη κάτω από χρόνια προσδοκιών της οικογένειας, των προϊσταμένων και του κοινωνικού σου περιβάλλοντος.
Ξεκίνα με έναν ειλικρινή αναστοχασμό. Διάλεξε ένα θέμα που σε ενδιαφέρει, είτε αφορά τον τρόπο με τον οποίο η ομάδα σου πρέπει να οργανώνει τα έργα της είτε τον τρόπο με τον οποίο θέλεις να ηγείσαι, και γράψε τι πιστεύεις. Έπειτα αναρωτήσου από πού προήλθε κάθε ιδέα. Κατέληξες σε αυτή μέσα από τη δική σου σκέψη ή την κληρονόμησες; Δεν είναι ντροπή να έχεις δανειστεί πεποιθήσεις, αλλά αξίζει να γνωρίζεις ποιες έχεις πραγματικά εξετάσει.
Στη συνέχεια, δώσε στο μυαλό σου μεγαλύτερη ποικιλία ερεθισμάτων. Αν κάθε άρθρο, εκπομπή και συζήτηση στη ζωή σου επιβεβαιώνει όσα ήδη πιστεύεις, η σκέψη σου θα παραμείνει περιορισμένη. Αναζήτησε ευφυείς ανθρώπους που βλέπουν τα πράγματα διαφορετικά και διάβασε τα ισχυρότερα επιχειρήματά τους, όχι τις πιο αδύναμες εκδοχές τους. Δεν χρειάζεται υποχρεωτικά να αλλάξεις γνώμη. Χρειάζεται να θεμελιώσεις τα συμπεράσματά σου, δοκιμάζοντάς τα απέναντι σε ουσιαστικό αντίλογο.
Τέλος, δώσε στον εαυτό σου χώρο να σκεφτεί μόνος του. Πήγαινε έναν περίπατο χωρίς ακουστικά. Αφιέρωσε δέκα ολόκληρα λεπτά σε ένα δύσκολο ερώτημα, προτού πιάσεις το κινητό σου ή ζητήσεις τη γνώμη κάποιου άλλου. Μέσα στην ησυχία αναδύονται οι πρωτότυπες ιδέες. Πολλοί την αποφεύγουν επειδή η σιωπή τούς φέρνει αμηχανία, αλλά αυτή η δυσφορία είναι απλώς το μυαλό σου που αρχίζει να ξεκαθαρίζει την ακαταστασία.
Με τον καιρό, η δική σου φωνή γίνεται πιο καθαρή. Στην αρχή μπορεί να ακούγεται πιο χαμηλά από τη φωνή του πλήθους. Δεν πειράζει. Η δύναμη μεγαλώνει με την εξάσκηση και μια φωνή που έχεις διαμορφώσει ο ίδιος θα παραμένει σταθερή όταν εμφανίζεται η πίεση.
Διαφωνώντας χωρίς να πληγώνεις τις σχέσεις
Εδώ είναι που οι περισσότεροι διστάζουν. Ανησυχούν ότι η ανεξάρτητη σκέψη σημαίνει πως θα γίνουν δύσκολοι στη συνεργασία και κανείς δεν θέλει να του κολλήσουν την ταμπέλα εκείνου που διαφωνεί με τα πάντα. Το καλό είναι ότι μπορείς να διαφοροποιείσαι και ταυτόχρονα να παραμένεις ευγενικός. Ο στόχος δεν είναι ποτέ ο καβγάς. Ο στόχος είναι να συνεισφέρεις κάτι ειλικρινές.
Ξεκίνα επιλέγοντας τη σωστή στιγμή και τον κατάλληλο τόνο. Εξέφρασε τις επιφυλάξεις σου νωρίς, προτού παγιωθούν οι αποφάσεις, και κάν’ το με διάθεση διερεύνησης, χωρίς ένταση. Φράσεις όπως «Μπορώ να προτείνω μια διαφορετική οπτική;» ή «Υπάρχει κάτι που με προβληματίζει» ανοίγουν τη συζήτηση χωρίς να προκαλούν αμυντικές αντιδράσεις. Οι άνθρωποι είναι πολύ πιο πρόθυμοι να ακούσουν όταν δεν νιώθουν ότι δέχονται επίθεση.
Στήριξε την άποψή σου με επιχειρήματα. Ένα προαίσθημα μπορεί να ξεκινήσει τη συζήτηση, αλλά τα στοιχεία, τα παραδείγματα και η καθαρή λογική είναι αυτά που της δίνουν συνέχεια. Αν μπορείς να εξηγήσεις πώς έφτασες στο συμπέρασμά σου, οι άλλοι μπορούν να παρακολουθήσουν τη συλλογιστική σου και να την κρίνουν δίκαια. Ακόμη κι αν εξακολουθούν να διαφωνούν, θα εκτιμήσουν τη σκέψη που υπάρχει πίσω από τη θέση σου.
Παράλληλα, να παραμένεις ανοιχτός στο ενδεχόμενο να κάνεις λάθος. Η ανεξάρτητη σκέψη δεν είναι πείσμα. Εκείνος που προσκολλάται σε μια θέση ό,τι κι αν συμβεί είναι εξίσου εγκλωβισμένος με εκείνον που ακολουθεί πάντα το πλήθος. Η πραγματική δοκιμασία είναι αν μπορείς να υποστηρίζεις σταθερά την άποψή σου και ταυτόχρονα να πεις: «Αυτό είναι ένα καλό επιχείρημα. Ας το ξανασκεφτώ».
Μερικές από τις πιο δυνατές επαγγελματικές σχέσεις χτίζονται πάνω στην ειλικρινή διαφωνία. Οι συνάδελφοι μαθαίνουν ότι μπορούν να βασίζονται σε εσένα για να λες όσα βλέπεις και αυτό δίνει μεγαλύτερη αξία στη συμφωνία σου, όταν πράγματι συμφωνείς. Ιδιαίτερα οι επικεφαλής πρέπει να ενθαρρύνουν αυτή τη συμπεριφορά. Όταν κάποιος εκφράζει μια τεκμηριωμένη αμφισβήτηση, ευχαρίστησέ τον μπροστά στους άλλους. Αυτή και μόνο η συνήθεια μπορεί να μετατρέψει μια σιωπηλή αίθουσα σε μια ομάδα που σκέφτεται ουσιαστικά.
Μετατρέποντας την ανεξαρτησία σε καθημερινή δύναμη
Η ανεξάρτητη σκέψη δεν προορίζεται μόνο για μεγάλες, δραματικές στιγμές. Υπάρχει στις μικρές καθημερινές επιλογές. Εκδηλώνεται όταν αμφισβητείς μια διαδικασία που «έτσι γινόταν πάντα», όταν δεν ακολουθείς μια τάση που δεν ταιριάζει στους στόχους σου ή όταν επιλέγεις τον δυσκολότερο, λιγότερο δημοφιλή δρόμο επειδή πιστεύεις σε αυτόν.
Χτίσε αυτή τη συνήθεια με μικρά βήματα εξάσκησης. Ξεκίνα εκφράζοντας μία ειλικρινή παρατήρηση σε κάθε συνάντηση. Πάρε μία απόφαση την εβδομάδα βασισμένη αποκλειστικά στη δική σου συλλογιστική. Κράτα ένα απλό ημερολόγιο με τις επιλογές που έκανες ανεξάρτητα και με το πώς εξελίχθηκαν. Οι επιτυχίες θα ενισχύσουν την αυτοπεποίθησή σου και οι αστοχίες θα σου διδάξουν κάτι χρήσιμο. Και τα δύο έχουν αξία.
Βοηθά επίσης να περιβάλλεσαι από τους κατάλληλους ανθρώπους. Αναζήτησε μέντορες, συναδέλφους και φίλους που σε ενθαρρύνουν να σκέφτεσαι μόνος σου, αντί να χειροκροτούν απλώς ό,τι λες. Ένας καλός κύκλος ακονίζει τη σκέψη σου. Ένας κύκλος κολάκων τη στομώνει.
Να περιμένεις ότι στην πορεία θα νιώσεις κάποια δυσφορία. Το να διαφοροποιείσαι μπορεί ορισμένες φορές να φέρνει μοναξιά και ίσως προκαλέσει μερικά ανασηκωμένα φρύδια. Αυτό είναι το τίμημα της πρωτοτυπίας και είναι ένα τίμημα που αξίζει. Να θυμάσαι ότι κάθε καινοτομία που θαυμάζεις ξεκίνησε ως η μη δημοφιλής ιδέα κάποιου. Κάθε ηγέτης που αξίζει να ακολουθήσεις έχει υπάρξει πρόθυμος να πει: «Εγώ το βλέπω διαφορετικά».
Με τον καιρό, κάτι αλλάζει. Παίρνεις αποφάσεις πιο γρήγορα επειδή εμπιστεύεσαι τον εαυτό σου. Η πίεση σε επηρεάζει λιγότερο. Οι άνθρωποι αρχίζουν να ζητούν τη γνώμη σου επειδή ξέρουν ότι είναι πραγματικά δική σου. Αυτό είναι το ξεχωριστό πλεονέκτημα στην πράξη: μια σταθερή εσωτερική δύναμη που κανένα πλήθος δεν μπορεί να σου χαρίσει και κανένα πλήθος δεν μπορεί να σου αφαιρέσει.
Τελικές σκέψεις
Το να διαφοροποιείσαι σπάνια είναι εύκολο. Η έλξη της ομάδας είναι πραγματική, ο φόβος της κριτικής είναι πραγματικός και η άνεση της συμφωνίας δύσκολα εγκαταλείπεται. Ωστόσο, οι άνθρωποι που διαμορφώνουν συνειδητά τις ομάδες, τη σταδιοδρομία και τη ζωή τους σχεδόν πάντα μοιράζονται ένα χαρακτηριστικό: έχουν μάθει να σκέφτονται μόνοι τους.
Θυμήσου εκείνη τη σιωπηλή αίθουσα συναντήσεων. Οι αμφιβολίες υπήρχαν. Η επίγνωση υπήρχε. Αυτό που έλειπε ήταν κάποιος πρόθυμος να μιλήσει ανοιχτά. Αυτός ο κάποιος μπορεί να είσαι εσύ. Δεν χρειάζεται να υψώσεις τη φωνή σου ή να κάνεις κάτι θεαματικό. Χρειάζεται μόνο να είσαι ειλικρινής, προετοιμασμένος και να δείχνεις σεβασμό.
Ξεκίνα από τα μικρά. Παρατήρησε πότε γνέφεις καταφατικά χωρίς να πιστεύεις αυτό που ακούς. Ξεχώρισε τις πραγματικές σου πεποιθήσεις από τις δανεικές. Εξασκήσου στο να μιλάς με διάθεση διερεύνησης και βάσιμα επιχειρήματα. Χτίσε έναν κύκλο ανθρώπων που ακονίζει τη σκέψη σου. Κάθε βήμα προσθέτει λίγη ακόμη δύναμη και αυτή η δύναμη συσσωρεύεται πιο γρήγορα απ’ όσο ίσως περιμένεις.
Η ανεξάρτητη σκέψη δεν σημαίνει να έχεις πάντα δίκιο. Σημαίνει να ορίζεις εσύ τη σκέψη σου, να εμπιστεύεσαι τον τρόπο με τον οποίο εξετάζεις τα πράγματα και να προσφέρεις κάτι ουσιαστικό. Όταν το κάνεις, δίνεις και στους γύρω σου το θάρρος να κάνουν το ίδιο. Έτσι, ολόκληρες ομάδες γίνονται πιο θαρραλέες και σκέφτονται καλύτερα.
Κάνε, λοιπόν, το πρώτο βήμα σήμερα. Θέσε στον εαυτό σου ένα ειλικρινές ερώτημα και δώσε του μια ειλικρινή απάντηση. Η φωνή σου αξίζει να ακούγεται και ο κόσμος γίνεται καλύτερος όταν τη χρησιμοποιείς.
Παναγιώτης Σπανός
ΔΙΑΣΩΣΤΕΣ ΡΟΔΟΥ
