Παρότι η φράση «να έχεις τα μάτια σου δεκατέσσερα» είναι ένας τρόπος να το περιγράψουμε, πολλοί θα εκπλήσσονταν αν μάθαιναν ότι πίσω από αυτή την ικανότητα υπάρχει μια βιολογική διαδικασία, γνωστή ως Δικτυωτό Ενεργοποιητικό Σύστημα — Reticular Activating System ή RAS. Ο όρος χρησιμοποιείται μερικές φορές παράλληλα με την «εξοικείωση» ή habituation.
Η εξοικείωση ορίζεται ως:
«Η διαδικασία κατά την οποία ο εγκέφαλος μαθαίνει να αγνοεί επαναλαμβανόμενα ερεθίσματα που δεν έχουν σημασία, παραμένοντας ταυτόχρονα ευαίσθητος σε άλλα.»
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι κάποιος που μπορεί να κοιμάται παρά τον έντονο θόρυβο της κυκλοφορίας σε μια μεγάλη πόλη, αλλά ξυπνά αμέσως μόλις ακούσει ένα ξυπνητήρι ή το κλάμα ενός μωρού.
Η βασική αρχή είναι απλή:
το μυαλό μας συγκρατεί ό,τι το διεγείρει σημαντικά. Όταν δεν υπάρχει κάποιο ιδιαίτερο ερέθισμα, δεν αφιερώνεται σε αυτό ούτε προσοχή ούτε συνειδητή επίγνωση.
Ας εξετάσουμε λίγο πιο αναλυτικά αυτή την ιδέα. Ο εγκέφαλος διαθέτει ένα είδος φίλτρου για όλες τις αισθητηριακές πληροφορίες, το οποίο ονομάζεται Δικτυωτό Ενεργοποιητικό Σύστημα. Πρόκειται για ένα τμήμα του εγκεφάλου που φιλτράρει τα αισθητηριακά δεδομένα.
Μια σύντομη περιγραφή του τρόπου λειτουργίας του:
📌 Τα μάτια μας στέλνουν μια συνεχή ροή πληροφοριών μέσω του οπτικού νεύρου.
📌 Το RAS εξετάζει αυτή τη ροή και αποφασίζει ποια στοιχεία θα φιλτραριστούν και ποια χρειάζονται την προσοχή μας.
📌 Με αυτόν τον τρόπο, ο εγκέφαλος εξοικονομεί ενέργεια, επειδή δεν χρειάζεται να επεξεργάζεται όλα τα οπτικά δεδομένα που υπάρχουν μέσα στο οπτικό μας πεδίο.
Έχουμε, λοιπόν, μια γενική εικόνα για το τι είναι το Δικτυωτό Ενεργοποιητικό Σύστημα και ποιος είναι ο ρόλος του. Τι ακριβώς, όμως, φιλτράρει και ποιες πληροφορίες επιτρέπει να περάσουν;
Ο εγκέφαλος αναζητά πιθανές απειλές. Η αυτοσυντήρηση είναι ένα ένστικτο που υπάρχει στα περισσότερα ζώα και ο άνθρωπος δεν αποτελεί εξαίρεση. Το RAS δίνει προτεραιότητα σε πληροφορίες που σχετίζονται με γρήγορες ή απειλητικές κινήσεις, επιθετικές στάσεις σώματος και κινήσεις των οποίων η πορεία μπορεί να διασταυρωθεί με τη δική μας.
Επίσης, εντοπίζει έντονα χρώματα, ανθρώπινες μορφές, αντανακλάσεις, δυνατά φώτα, υποδηλούμενη κίνηση και άλλα παρόμοια στοιχεία που διεγείρουν τον εγκέφαλο.
📌 Το RAS τείνει να αγνοεί μεγάλες επιφάνειες συνεχόμενου χρώματος, τις σκιές, τα θαμπά ή φυσικά χρώματα, τις αργές κινήσεις και τις κινήσεις που ακολουθούν πορεία η οποία δεν τέμνει τη δική μας.
📌 Το RAS λειτουργεί πολύ αποτελεσματικά και ως φίλτρο των ακουστικών ερεθισμάτων. Αγνοεί ήχους που δεν χρειάζεται να προσέξουμε, όπως τον συνεχή θόρυβο ενός ψυγείου. Αντίθετα, μας ειδοποιεί για ήχους που μπορεί να αντιπροσωπεύουν κάποια απειλή, όπως ο θόρυβος κάποιου που προσπαθεί να παραβιάσει ένα παράθυρο μέσα στη νύχτα, ενώ εμείς κοιμόμαστε.
Για να γίνουμε λιγότερο ορατοί σε πιθανούς «θηρευτές», πρέπει να προσέχουμε ώστε να μην ενεργοποιούμε αυτά τα ερεθίσματα. Πάνω σε αυτή την αρχή βασίζεται η έννοια του «Γκρίζου Ανθρώπου» — Gray Man: να μην προκαλείς κάποιο ερέθισμα που θα τραβήξει την προσοχή.
Αν δεν δημιουργήσουμε ένα ερέθισμα στο οποίο θα επικεντρωθεί ο πιθανός θηρευτής, μπορεί να μετατραπούμε ουσιαστικά σε πληροφορία χωρίς ιδιαίτερη σημασία και, επομένως, να αγνοηθούμε.
Χρειάζεται να γνωρίζουμε τι μεταδίδουν στους γύρω μας οι πράξεις, η συμπεριφορά και η εμφάνισή μας. Παράλληλα, δεν πρέπει να επικεντρωνόμαστε τόσο πολύ σε αυτά, ώστε να χάνουμε σημαντικές πληροφορίες από το άμεσο περιβάλλον και την κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε.
Στόχος είναι να μπορούμε να παρατηρούμε το περιβάλλον, να εντοπίζουμε κινδύνους, προκλήσεις και ευκαιρίες, συνεχίζοντας ταυτόχρονα τις συνηθισμένες δραστηριότητές μας. Με άλλα λόγια, να προσέχουμε όσα συμβαίνουν γύρω μας χωρίς να φαίνεται ότι παρατηρούμε.
Η επίγνωση είναι επιλογή. Πρέπει να επιλέξουμε συνειδητά να δώσουμε προσοχή. Όταν, όμως, γίνει αυτή η επιλογή, το τμήμα του εγκεφάλου που παρακολουθεί τις αισθήσεις μας —το Δικτυωτό Ενεργοποιητικό Σύστημα— αναλαμβάνει δράση.
Ενεργοποιεί και απενεργοποιεί φίλτρα, ώστε να ικανοποιήσει την υποσυνείδητη επιθυμία μας να προσέξουμε συγκεκριμένα πράγματα. Απλώς λέγοντας στον εαυτό μας ότι πρέπει να δώσει προσοχή σε ορισμένα στοιχεία, το RAS αρχίζει να τα αναζητά και να τα αναγνωρίζει όταν εμφανίζονται.
Για να κατανοήσουμε τα εμπόδια που επηρεάζουν την επίγνωση, πρέπει πρώτα να ορίσουμε τη βασικότερη αρχή της: τη γραμμή βάσης ή baseline.
Κάθε περιβάλλον διαθέτει μια γραμμή βάσης, δηλαδή μια φυσιολογική κατάσταση αναφοράς. Είναι ο συνηθισμένος τρόπος με τον οποίο φαίνονται, ακούγονται και γίνονται αισθητά τα πράγματα όταν δεν συμβαίνει κάτι ιδιαίτερο.
Στο δάσος, η γραμμή βάσης αντιστοιχεί στο συνηθισμένο επίπεδο θορύβου και δραστηριότητας της περιοχής. Για παράδειγμα, αργά το απόγευμα επικρατεί συνήθως ησυχία. Η γραμμή βάσης είναι σχετικά επίπεδη.
Καθώς πλησιάζει το βράδυ, η γραμμή βάσης μεταβάλλεται. Τα ζώα που τρέφονται τη νύχτα αρχίζουν να εμφανίζονται, ενώ εκείνα που δραστηριοποιούνται την ημέρα αποσύρονται. Ο θόρυβος και η δραστηριότητα αυξάνονται, αλλά αυτό εξακολουθεί να θεωρείται φυσιολογικό.
Ξαφνικά, εμφανίζεται ένας θηρευτής. Όλα τα ζώα που αποτελούν πιθανά θηράματα αντιδρούν. Ακούγονται προειδοποιητικές κραυγές και το επίπεδο του θορύβου αυξάνεται απότομα.
Αυτό ονομάζεται «ομόκεντρο κύμα διαταραχής», επειδή η αναστάτωση εξαπλώνεται προς όλες τις κατευθύνσεις, ξεκινώντας από την πηγή της.
Στην πόλη, κάθε γειτονιά έχει τη δική της γραμμή βάσης. Σε μια συγκεκριμένη περιοχή, οι άνθρωποι κινούνται με ορισμένο ρυθμό, μιλούν με συγκεκριμένη ένταση, στέκονται σε μια κοινωνικά αποδεκτή απόσταση μεταξύ τους και χρησιμοποιούν συγκεκριμένες χειρονομίες.
Ο συνδυασμός του θορύβου και της δραστηριότητας αποτελεί τη γραμμή βάσης της περιοχής. Ανάλογα με τους πολιτισμικούς ή κοινωνικούς κανόνες, η γραμμή βάσης μπορεί να διαφέρει σημαντικά από γειτονιά σε γειτονιά.
Η ανάπτυξη της επίγνωσης εξαρτάται αρχικά από την κατανόηση της γραμμής βάσης του χώρου στον οποίο βρισκόμαστε και από την ικανότητά μας να αναγνωρίζουμε οποιαδήποτε απόκλιση από αυτή. Οι αλλαγές στη γραμμή βάσης γίνονται αντιληπτές μέσα από την παρατήρηση.
Πρέπει να γνωρίζουμε τι θεωρείται φυσιολογικό. Πρέπει να αναγνωρίζουμε τις διαταραχές αυτής της φυσιολογικής κατάστασης και να αξιολογούμε αν αντιπροσωπεύουν μια συγκεκριμένη απειλή ή ευκαιρία.
Αυτό απαιτεί γνώση του περιβάλλοντος και του εδάφους, καθώς και ικανότητα αναγνώρισης πιθανής επιθετικής ή «θηρευτικής» συμπεριφοράς. Απαιτεί να βλέπουμε πέρα από την απλή, επιφανειακή εικόνα.
Ένας άνθρωπος με ανεπτυγμένη επίγνωση μπορεί να παρατηρήσει στοιχεία που οι υπόλοιποι ίσως αγνοήσουν: έναν νεαρό με κουκούλα στην απέναντι πλευρά του δρόμου, του οποίου οι κινήσεις μοιάζουν να αντιγράφουν τις δικές του, ή έναν κάδο απορριμμάτων τοποθετημένο με τέτοιο τρόπο ώστε να τον αναγκάζει να περάσει πολύ κοντά του.
Μπορεί να πρόκειται για πραγματικές ή πιθανές απειλές. Χρειάζεται συνεχής παρακολούθηση και αξιολόγηση. Με την πάροδο του χρόνου, αυτή η διαδικασία μπορεί να μετατραπεί σε μια σχεδόν αυτόματη δραστηριότητα, η οποία απαιτεί ελάχιστη συνειδητή σκέψη.
Το κλειδί για την αποτελεσματική επίγνωση της κατάστασης είναι η ικανότητα παρακολούθησης της γραμμής βάσης και αναγνώρισης των αλλαγών της.
Τα τρία βασικά εμπόδια στην αποτελεσματική επίγνωση της κατάστασης είναι:
🚫 Η μη παρακολούθηση της γραμμής βάσης
Αν δεν παρακολουθούμε τη γραμμή βάσης, δεν θα αναγνωρίσουμε την παρουσία πιθανών απειλών που προκαλούν κάποια διαταραχή.
Ομόκεντρα κύματα διαταραχής μπορούν να δημιουργηθούν και από άλλα γεγονότα. Οποιοδήποτε ασυνήθιστο περιστατικό, από ένα τροχαίο ατύχημα μέχρι έναν καβγά στον δρόμο, μπορεί να προκαλέσει ένα τέτοιο κύμα.
Ένα από τα βασικά στοιχεία της προσωπικής ασφάλειας είναι να μάθουμε να αναζητούμε και να αναγνωρίζουμε αυτές τις διαταραχές. Ορισμένες είναι επικίνδυνες, ενώ άλλες είναι απλώς ενδιαφέρουσες ή θεαματικές.
🚫 Η προκατάληψη της κανονικότητας — Normalcy Bias
Ακόμη και όταν αντιλαμβανόμαστε ένα κύμα διαταραχής που μπορεί να μας προειδοποιεί για κάποιον κίνδυνο, πολλές φορές αγνοούμε την προειδοποίηση επειδή δεν θέλουμε να είναι πραγματική.
Θέλουμε τα πράγματα να είναι καλά και, γι’ αυτό, δυσκολευόμαστε να αποδεχθούμε ότι το ερέθισμα που λαμβάνουμε μπορεί να αντιπροσωπεύει μια απειλή.
Έχουμε την τάση να προτιμούμε τη διατήρηση της υπάρχουσας κατάστασης. Σκεφτόμαστε: «Δεν έχει συμβεί ποτέ τίποτα όταν κάνω αυτό, επομένως είναι απίθανο να συμβεί τώρα».
🚫 Το κλείδωμα της προσοχής — Focus Lock
Το τρίτο εμπόδιο είναι κάποια μορφή περισπασμού που μας απορροφά τόσο πολύ, ώστε όλη μας η προσοχή επικεντρώνεται σε ένα και μόνο πράγμα. Ως αποτέλεσμα, αποκλείονται όλα τα υπόλοιπα ερεθίσματα του περιβάλλοντος.
Αυτό συμβαίνει, για παράδειγμα, όταν κάποιος γράφει μήνυμα στο κινητό του και καταλήγει να πέσει μέσα σε ένα συντριβάνι.
Το έξυπνο κινητό τηλέφωνο είναι ίσως η αποτελεσματικότερη παγίδα κλειδώματος της προσοχής που έχει δημιουργηθεί ποτέ. Μπορεί να μας στερήσει την επίγνωση ακριβώς στους χώρους και στις στιγμές όπου τη χρειαζόμαστε περισσότερο.
Η συγκεκριμένη ενότητα επικεντρώνεται σε τρεις τρόπους διατήρησης της επίγνωσης της κατάστασης.
Ας περάσουμε κατευθείαν στους τρεις τρόπους:
⚠️ Παρακολουθήστε τη γραμμή βάσης
Στην αρχή, αυτό θα απαιτεί συνειδητή προσπάθεια. Με την πάροδο του χρόνου, όμως, η παρακολούθηση της γραμμής βάσης μπορεί να γίνεται σχεδόν υποσυνείδητα.
⚠️ Αντιμετωπίστε την προκατάληψη της κανονικότητας
Κατά την ανάπτυξη αυτής της ικανότητας, ίσως χρειαστεί για ένα διάστημα να είστε περισσότερο καχύποπτοι ή επιφυλακτικοί.
Αντιμετωπίστε κάθε διαταραχή της γραμμής βάσης ως πιθανή απειλή. Έτσι, θα σταματήσετε να αγνοείτε ή να υποτιμάτε τα ομόκεντρα κύματα διαταραχής και θα αρχίσετε να αξιολογείτε τον πραγματικό κίνδυνο.
Όσο μαθαίνετε, ορισμένοι μπορεί να θεωρήσουν ότι αντιδράτε υπερβολικά ή ότι είστε παρανοϊκοί. Αυτό είναι αναμενόμενο. Πρόκειται για μια δεξιότητα που μπορεί να σας προστατεύσει ή ακόμη και να σας σώσει τη ζωή.
⚠️ Αποφύγετε τις προφανείς παγίδες κλειδώματος της προσοχής στους χώρους μετάβασης
Μπορείτε να γράφετε μηνύματα όταν κάθεστε στο γραφείο ή όταν βρίσκεστε ξαπλωμένοι στο κρεβάτι. Δεν είναι, όμως, ασφαλές να γράφετε μήνυμα ενώ περπατάτε από το γραφείο σας προς το υπόγειο πάρκινγκ.
Κάθε φορά που κάποιο ομόκεντρο κύμα διαταραχής τραβά την προσοχή σας, κάντε μια γρήγορη αξιολόγηση του συμβάντος. Στη συνέχεια, σταματήστε να κοιτάζετε αποκλειστικά το γεγονός και σαρώστε το υπόλοιπο περιβάλλον, ώστε να διαπιστώσετε τι άλλο μπορεί να σας διαφεύγει.
Η ανάπτυξη της επίγνωσης είναι δεξιότητα. Στην αρχή μπορεί να φαίνεται αμήχανη και να σας κάνει να αισθάνεστε υπερβολικά συνειδητοποιημένοι για κάθε σας κίνηση. Με την εξάσκηση, όμως, γίνεται ομαλή και σχεδόν υποσυνείδητη.
Σταδιακά, θα αρχίσετε να αντιλαμβάνεστε όλο και πιο διακριτικά κύματα διαταραχής και περισσότερο σύνθετα ερεθίσματα.
Τελικά, οι γύρω σας μπορεί να πιστεύουν ότι διαθέτετε κάποια «έκτη αίσθηση», καθώς θα παρατηρούν ότι συχνά αντιλαμβάνεστε τα γεγονότα προτού ακόμη εξελιχθούν.
Πηγή: The Medical Survivalist
Παναγιώτης Σπανός
ΔΙΑΣΩΣΤΕΣ ΡΟΔΟΥ
