Μιλάμε συνεχώς για όσα πρέπει να αλλάξουν στην ελληνική προνοσοκομειακή φροντίδα: προσλήψεις, μισθοί, εκπαίδευση, σύγχρονα πρωτόκολλα, επαγγελματική αναγνώριση, καλύτερα ασθενοφόρα, αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας και ουσιαστική θεσμική κατοχύρωση του Διασώστη.
Όλα αυτά είναι αναγκαία. Υπάρχει όμως κάτι που αποφεύγουμε να συζητήσουμε: προσπαθούμε να πάμε το επάγγελμα μπροστά, ενώ συχνά τραβάμε προς τα πίσω τους ανθρώπους που προσπαθούν να το κινήσουν.
Στο ΕΚΑΒ, όπως και σε μεγάλο μέρος του ελληνικού δημόσιου συστήματος υγείας, έχουμε μάθει να λειτουργούμε μέσα σε συνθήκες πίεσης. Ελλείψεις προσωπικού, εξαντλητικά ωράρια, χρωστούμενες αναπαύσεις και άδειες, παλαιός εξοπλισμός, μεγάλες αποστάσεις, νησιωτικότητα, δύσκολες διακομιδές και καθημερινή έκθεση στον ανθρώπινο πόνο.
Αυτές οι συνθήκες δεν γεννούν μόνο κόπωση. Γεννούν και συγκρούσεις.
Οι μικροί «εμφύλιοι» μέσα στο ΕΚΑΒ
Παλιοί εναντίον νέων. Μόνιμοι εναντίον επικουρικών και συμβασιούχων. Κέντρο εναντίον περιφέρειας. Πληρώματα εναντίον Συντονιστικού Κέντρου. Πρωινή βάρδια εναντίον νυχτερινής. Διασώστες εναντίον νοσηλευτών ή γιατρών. Μεγάλοι τομείς εναντίον μικρότερων. Αστική Ελλάδα εναντίον νησιωτικής και ορεινής Ελλάδας.
Ακόμη και άνθρωποι που κάνουν ακριβώς την ίδια δουλειά καταλήγουν να αντιμετωπίζουν ο ένας τον άλλον σαν αντίπαλο.
Ποιος πήρε την άδεια. Ποιος δεν έκανε αρκετά περιστατικά. Ποιος άφησε το ασθενοφόρο σε κακή κατάσταση. Ποιος πήγε ενίσχυση και ποιος έμεινε πίσω. Ποιος έχει «γνωριμίες». Ποιος θεωρείται παλιός και ποιος «άπειρος». Ποιος έχει περισσότερα πτυχία και ποιος περισσότερα χρόνια στον δρόμο.
Όταν οι άνθρωποι και τα ασθενοφόρα δεν επαρκούν, ο θυμός για τις ελλείψεις μεταφέρεται εύκολα στον διπλανό μας. Έτσι, αντί να εξετάζουμε την ευθύνη του σχεδιασμού και της διοίκησης, καταλήγουμε να κατηγορούμε τον συνάδελφο που πήρε ρεπό, τον τομέα που ζήτησε ενίσχυση ή το πλήρωμα που καθυστέρησε σε ένα δύσκολο περιστατικό.
Η υποστελέχωση μετατρέπεται σε οριζόντια σύγκρουση μεταξύ εργαζομένων.
Και αυτό βολεύει το πρόβλημα, επειδή το αφήνει ανέγγιχτο.
Δεν είναι «ευαισθησία». Είναι πρόβλημα ανθρώπινου δυναμικού
Αμερικανική μελέτη, δημοσιευμένη στο Prehospital Emergency Care, εξέτασε την αγένεια και την υποτιμητική συμπεριφορά στον χώρο εργασίας μεταξύ πιστοποιημένων επαγγελματιών επείγουσας προνοσοκομειακής φροντίδας. Από τους 2.815 συμμετέχοντες που συμπεριλήφθηκαν στην ανάλυση, το 47,4% δήλωσε ότι δεχόταν τέτοια συμπεριφορά από συναδέλφους ή προϊσταμένους τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα.
Η συστηματική έκθεση συνδέθηκε με περισσότερο άγχος, δυσαρέσκεια από την εργασία, απουσίες και πρόθεση αποχώρησης είτε από τη συγκεκριμένη θέση είτε συνολικά από το επάγγελμα.
Στην Ελλάδα δεν διαθέτουμε αντίστοιχη πανελλαδική καταγραφή ειδικά για το ΕΚΑΒ. Η απουσία καταγραφής, όμως, δεν αποδεικνύει ότι το πρόβλημα δεν υπάρχει. Αποδεικνύει ότι δεν το έχουμε μετρήσει.
Άλλωστε, ελληνικές μελέτες στον ευρύτερο χώρο της υγείας έχουν ήδη συνδέσει την έλλειψη πόρων και τις δύσκολες εργασιακές συνθήκες με υψηλότερα επίπεδα επαγγελματικής εξουθένωσης.
Δεν γίνεται να τσακίζουμε καθημερινά τους δικούς μας ανθρώπους και μετά να απορούμε γιατί οι ικανοί συνάδελφοι σιωπούν, αποσύρονται ψυχικά, κάνουν μόνο τα απολύτως απαραίτητα ή αναζητούν διέξοδο από το επάγγελμα.
Η εμπειρία δεν είναι άδεια ταπείνωσης
Ο νέος Διασώστης χρειάζεται να ακούσει τον παλιό. Δεν μπορεί να αντικαταστήσει την εμπειρία χιλιάδων περιστατικών με μερικά πιστοποιητικά ή με όσα είδε σε ένα βίντεο.
Αλλά και ο έμπειρος Διασώστης οφείλει να ακούσει τον νέο. Τα χρόνια υπηρεσίας δεν σημαίνουν ότι κάθε παλιά πρακτική παραμένει σωστή, ασφαλής ή επιστημονικά τεκμηριωμένη.
Η εμπειρία έχει τεράστια αξία. Δεν αποτελεί όμως άδεια για προσβολές, φωνές, δημόσιο εξευτελισμό ή για τη γνωστή φράση «εμείς έτσι τα μάθαμε». Αντίστοιχα, η νεότερη γνώση δεν δίνει σε κανέναν το δικαίωμα να αντιμετωπίζει τους παλιότερους σαν απολιθώματα ενός ξεπερασμένου συστήματος.
Η εμπειρία και η πρόοδος μπορούν να συνυπάρξουν στο ίδιο ασθενοφόρο.
Δίδαξε τον νέο χωρίς να τον εξευτελίζεις. Άκουσε τον έμπειρο χωρίς να θεωρείς αυτόματα ότι είναι ξεπερασμένος. Παρουσίασε τα νέα επιστημονικά δεδομένα χωρίς να τα χρησιμοποιείς ως όπλο επίδειξης ανωτερότητας. Παραδέξου όταν δεν γνωρίζεις κάτι. Ρώτησε χωρίς ντροπή. Διόρθωσε χωρίς να μειώνεις.
Και, κυρίως, σταμάτα να απαιτείς από κάθε νέο συνάδελφο να αποδεικνύει καθημερινά ότι αξίζει να βρίσκεται εδώ.
Αλληλεγγύη δεν σημαίνει συγκάλυψη
Η απαίτηση για σεβασμό δεν σημαίνει ότι πρέπει να χαϊδεύουμε αυτιά ή να κρύβουμε επικίνδυνες συμπεριφορές. Στην επείγουσα προνοσοκομειακή φροντίδα, το λάθος μπορεί να κοστίσει ανθρώπινη ζωή.
Πρέπει να διαφωνούμε. Πρέπει να ελέγχουμε τις πρακτικές μας. Πρέπει να μιλάμε όταν βλέπουμε κάτι επικίνδυνο, αντιδεοντολογικό ή παράνομο.
Αλλά άλλο λογοδοσία και άλλο εξευτελισμός.
Άλλο να πεις «αυτό που έγινε ήταν λανθασμένο και πρέπει να το διορθώσουμε» και άλλο να χαρακτηρίσεις τον συνάδελφο άχρηστο μπροστά σε ασθενείς, συγγενείς ή ολόκληρη τη βάρδια.
Άλλο να αναλύσεις ένα περιστατικό για να μην επαναληφθεί το λάθος και άλλο να το χρησιμοποιήσεις επί χρόνια ως ιστορία διαπόμπευσης.
Η πραγματική συναδελφικότητα δεν καλύπτει την ανεπάρκεια. Δημιουργεί ένα περιβάλλον στο οποίο το λάθος αναγνωρίζεται έγκαιρα, εξετάζεται δίκαια και μετατρέπεται σε μάθημα αντί για όπλο.
Η ευθύνη δεν είναι μόνο ατομική
Δεν αρκεί να λέμε στους εργαζομένους «να συμπεριφέρονται καλύτερα». Η διοίκηση έχει συγκεκριμένη ευθύνη για την κουλτούρα που επικρατεί.
Δεν μπορεί ένας οργανισμός να μιλά για σεβασμό και ταυτόχρονα να αναθέτει την εκπαίδευση νέων εργαζομένων σε ανθρώπους που τους τρομοκρατούν. Δεν μπορεί να αγνοεί επαναλαμβανόμενες καταγγελίες για εκφοβισμό επειδή ο υπαίτιος θεωρείται «καλός στη δουλειά του». Δεν μπορεί να αντιμετωπίζει την ψυχική εξουθένωση σαν ατομική αδυναμία ενός εργαζομένου που «δεν αντέχει την πίεση».
Οι εκπαιδευτές και οι υπεύθυνοι βάρδιας πρέπει να επιλέγονται, να εκπαιδεύονται και να αξιολογούνται. Οι αναφορές εκφοβισμού πρέπει να εξετάζονται με διαφάνεια. Τα σοβαρά περιστατικά χρειάζονται οργανωμένη ανασκόπηση και ψυχολογική αποφόρτιση. Οι άνθρωποι πρέπει να μπορούν να ζητούν βοήθεια χωρίς να φοβούνται ότι θα στιγματιστούν.
Η εργασιακή κουλτούρα δεν είναι θέμα δημοσίων σχέσεων. Είναι ζήτημα επιχειρησιακής ασφάλειας. Ένα πλήρωμα που φοβάται να μιλήσει, να ρωτήσει ή να αναγνωρίσει ένα λάθος είναι λιγότερο ασφαλές και για τον ασθενή.
Εμείς είμαστε η κουλτούρα του ΕΚΑΒ
Περιμένουμε συχνά να αλλάξει «η νοοτροπία του ΕΚΑΒ», σαν να είναι κάτι ξένο που αιωρείται πάνω από τα κεφάλια μας.
Δεν είναι.
Εμείς είμαστε η κουλτούρα.
Κάθε ασθενοφόρο, κάθε τομέας, κάθε Συντονιστικό Κέντρο, κάθε γραφείο, κάθε αίθουσα εκπαίδευσης και κάθε διαδικτυακή ομάδα συναδέλφων είναι μέρος της.
Κουλτούρα είναι ο τρόπος με τον οποίο μιλάμε στον νέο εργαζόμενο που δεν γνωρίζει ακόμη όσα γνωρίζουμε εμείς. Είναι το αν θα υπερασπιστούμε έναν συνάδελφο που δεν βρίσκεται στο δωμάτιο. Είναι το αν θα του αναγνωρίσουμε μια σωστή απόφαση. Είναι το αν θα ζητήσουμε συγγνώμη όταν κάνουμε λάθος. Είναι το αν θα διορθώσουμε κάποιον με αξιοπρέπεια ή αν θα χρησιμοποιήσουμε το λάθος του για να αισθανθούμε εμείς ανώτεροι.
Χρειαζόμαστε καλύτερους μισθούς, περισσότερες προσλήψεις, σύγχρονο εξοπλισμό, συνεχή εκπαίδευση και πραγματική επαγγελματική αναγνώριση. Πρέπει να συνεχίσουμε να τα διεκδικούμε αποφασιστικά.
Πρέπει όμως να αγωνιστούμε εξίσου δυνατά για να δημιουργήσουμε ένα επάγγελμα στο οποίο οι άνθρωποι θα θέλουν να παραμείνουν.
Να αφήσουμε στην επόμενη γενιά κάτι καλύτερο από αυτό που παραλάβαμε. Όχι μόνο καλύτερα ασθενοφόρα και πρωτόκολλα, αλλά και έναν χώρο εργασίας με λιγότερο φόβο, λιγότερη ταπείνωση και περισσότερη εμπιστοσύνη.
Το ΕΚΑΒ μπορεί να γίνει καλύτερο.
Αλλά για να συμβεί αυτό, πρέπει πρώτα να γίνουμε καλύτεροι ο ένας απέναντι στον άλλον.
Βασική βιβλιογραφική αναφορά: Cash RE, White-Mills K, Crowe RP, Rivard MK, Panchal AR. Workplace Incivility Among Nationally Certified EMS Professionals and Associations with Workforce-Reducing Factors and Organizational Culture. Prehospital Emergency Care. 2019;23(3):346–355. PMID: 30118629.
Για τη γραμματική διόρθωση και τη γλωσσική επιμέλεια χρησιμοποιήθηκαν εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης. Όλες οι ιδέες και τα συμπεράσματα ανήκουν αποκλειστικά στον συγγραφέα.
Παναγιώτης Σπανός
ΔΙΑΣΩΣΤΕΣ ΡΟΔΟΥ
